Եվ Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…

Դասամիջոցի ընթացքում տարրական դպրոցի միջանցքներն, ինչպես միշտ, աղմկոտ էին, և երեխաները վազվզում էին, հրում միմյանց, բարձր ծիծաղում` չնայած ուսուցիչների` նրանց ուրախությանը խոչընդոտող բղավոցներին և դիտողություններին: Դասերի ընթացքում մանուկների մեջ կուտակված էներգիան և ակտիվությունը դուրս մղելու կարճ ակնթարթներն օգտագործվում էին հնարավորինս արդյունավետ, քանի որ նրանք միաժամանակ վազում էին, ծիծաղում, արտահայտում տվյալ պահի համար խիստ կարևոր մտքեր` ուշադրության տակ պահելով մրցակիցներին: Եվ հանկարծ տեղի ունեցավ այն, ինչ մշտապես հիասթափություն էր առաջացնում խիստ երիտասարդ սերնդի բոլոր ներկայացուցիչների մեջ: Հնչեց զանգը` ահազանգելով նրանց անազատության` դասի սկիզբը: Իհարկե, դա ոչ միայն չարգելակեց վազքի արագությունը, այլ միանգամայն հակառակը` վազորդներն ավելի արագ սկսեցին վազել` վերջնակետը հատելու մարմաջով: Ուսուցիչներին անհրաժեշտ եղավ ևս հինգ րոպե իրենց աշակերտներին ամբոխից գտնելու, սաստելու և դասարանում տեղավորելու համար, այնուհետև դպրոցի միջանցքները ամայացան` որոշակի կարճ ժամկետով հանգստանալու և նորից ապագայի հույս հանդիսացող սերնդի կողմից ոտնակոխ լինելու նպատակով:

Երրորդ Ա դասարանի միջին աշակերտը ոչնչով չէր տարբերվում միջանցքում վազող երեխաներից: Նա էլ էր վազում, բարձր ծիծաղում և հրում համադասարանցիներին: Եվ հիմա ևս, ինչպես բոլորը դպրոցում, երրորդ Ա դասարանի աշակերտները նստած էին իրենց նստարաններին` մաթեմատիկայի գանձերի ուսումնասիրության նպատակով: Այդ երեխաներին այդքան էլ չէր հետաքրքրում մաթեմատիկան, քանի որ նրանց շնչառությունը նոր էր կարգավորվել դասամիջոցյան մարաթոնից հետո: Իսկ նրանցից յուրաքանչյուրի ծնողն իր աշխատավայրում սրտատրոփ սպասում էր իր առանձնահատուկ երեխայի աշխարհալուր հաջողություններին ուսման մեջ:

Երրորդ Ա դասարանի աշակերտ Վաչեի ընտանիքը ևս շատ լուրջ ակնկալիքներ ուներ իրենց որդու ապագայի առնչությամբ: Դեմ չէին լինի հատկապես բնական գիտություններում որդու կայացմանը և դրսևորմանը, մանավանդ, որ հայրական գեներում առկա էր հակվածությունը դեպի մաթեմատիկան և ֆիզիկան: Այնուամենայնիվ, Վաչեն մանկուց դրսևորվում էր նկարչության և ձեռքի աշխատանքների բնագավառում:

Նրանց ընտանիքը շատ լուրջ էր վերաբերվում երեխայի` “ՄԱՐԴ” դառնալու բոլոր կարևոր հանգամանքներին: Դեռ շատ փոքրուց նա դաստիարակվել էր նույնիսկ փոքր քաղցրավենիքը ընտանիքի բոլոր անդամների մեջ կիսելու մոդելով (չնայած միշտ տեսնում էր, որ արդյունքում ընտանիքն ամենամեծ կտորը իրեն է զիջում): Այս մոդելը նրան խնդրահարույց էր թվում սկզբում, քանի որ ամբողջական քաղցրավենիքի նկատմամբ գայթակղությունը մեծ էր, և նա չէր հասկանում, թե ինչպես կարելի է փոքր քաղցրավենիքը կիսել ընտանիքի բոլոր անդամների մեջ և թե ինչ օգուտ բերեց պապիկին մեկ փշուր քաղցրավենիքը: Չնայած այդ ամենին` Վաչեն յուրաքանչյուր անգամ առաջարկում էր կիսել իրեն հասած ամեն ինչը…

Եվ Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…

Մաթեմատիկայի դասն էր… Ուսուցչուհին բացատրում էր բազմապատկման ինչ-որ կանոններ, հարցեր էր տալիս աշակերտներին: Ոմանք մեծ հաճույքով բղավում էին պատասխանները, ոմանք, իմանալով պատասխանները, ձեռնպահ էին մնում արտահայտվելուց, որոշներին ընդհանրապես չէին հետաքրքրում տեղի ունեցող իրադարձությունները, իսկ մի խումբն էլ կուզենար իմանալ պատասխանները, բայց չգիտեր:

…Վաչեն տվյալ պահին հիշել էր ամառանոցի պարտեզում իր կողմից հողից պատրաստված գնդիկը և մտածում էր, որ մյուս անգամ ամառանոց գնալիս այդ գնդիկը պետք է վերափոխել ինչ-որ կենդանու, որին միայն ինքն էր ճանաչում: Ժամանակ առ ժամանակ լսում էր ուսուցչուհու և համադասարանցիների արտահայտությունները, լսելիս հասկանում էր, բայց չէր մասնակցում դասին: Հանկարծ հիշեց, որ մայրիկն առավոտյան իր համար նախատեսել է սննդի պաշար (այդ օրը` հաց, պանիր, երշիկ և որ ամենագրավիչն էր` կտրտած և իր կողմից շատ սիրելի խնձոր) և այն պահեստավորել պայուսակի համապատասխան մասնաբաժնում: Դա նրանց ընտանիքում հատուկ միջոցառում էր, որի ականատեսն էր եղել Վաչեն դեռևս այն ժամանակ, երբ նրա ավագ քույրն էր դպրոց հաճախում: Հիմա մայրիկը նույնատիպ պաշար էր հատկացնում և քրոջը, և իրեն, սակայն կար մի առանձնահատուկ և տարերային տարբերություն` քրոջը երբեմն նաև փող էին հատկացնում, քանի որ  նա մեծ էր, իսկ ինքը` ոչ:

Դաստիարակչական այս միջոցառումն ուղղակի չէր իրականացվում: Այն նպատակ ուներ, որքան հնարավոր է, երեխային հեռու պահել փողի հետ առնչվելու փաստից, քանի որ երեխան պետք է ունենա սեփական ձեռքբերումներ (թեկուզ հողե գնդիկի տեսքով), այլ ոչ թե մտածի դրանք գնելու մասին: Մարդու դաստիարակության տարբեր առաջնորդներ միգուցե կբանավիճեին այս մեթոդի շուրջ, սակայն տվյալ երեխայի դաստիարակության հենքերից մեկը դա էր: Եվ այդ օրը ևս նա ուներ տանից բերված ուտելիք, որին սպասում էր արդեն մոտ քսան րոպե` հիշելու պահից սկսած: Իհարկե, ավելի շատ գրավում էր խնձորի փաստը, որը շատ էր սիրում, բայց ախր ըստ “ճշմարտության” տեսության խնձորն էլ պետք է ուտեր հաց ու պանիրից հետո:

• 45*5 հավասար է ….,- հարցրեց ուսուցչուհին, և հնչեց Վաչեի կողմից երկար սպասված զանգը և արդեն ինչ կարևոր է, թե ինչի է հավասար 45*5-ը:

Երեխաները վազեցին միջանցք` վայելելու իրենց ազատ րոպեները, իսկ Վաչեն որոշեց զոհաբերել վազքի հնարավորությունը և ուտել մայրիկի դասավորած սնունդը ճիշտ հերթականությամբ: Դասարանում այդ պահին ոչ ոք չկար, ինչը նպաստեց, որ ուտելիքի ոչնչացումը մեծ ախորժակով իրականացվի: Մոտ երեք րոպե անց արդեն խնձորի վերջին կտորն էլ չկար, բայց Վաչեն գոհ էր և նույնիսկ պատրաստ էր ռուսերենի դասին: Հավաքեց սեղանից ավելորդ իրերը, դասավորեց ռուսերենի դասի համար անհրաժեշտ բոլոր պարագաները և դեռ ուներ մի քանի ազատ րոպե: Չէր ուզում դուրս գալ միջանցք, քանի որ չէր հասցնի վազվզել, բացի այդ խիստ գոհ էր իր անցկացրած նախորդ րոպեներից: Սկսեց ուշադիր նայել մորաքրոջ նվիրած գրչի վրայի պատկերներին, որոշեց դրանցից մի քանիսը նկարել երեկոյան, երբ, իհարկե, բոլոր դասերն արած կլինի: Նույնիսկ հիշեց, որ ռուսերենի դասը շատ լավ էր սովորել և որոշեց անպայման պատասխանել` առանձնանալով ընկերներից (քանի որ գիտեր, որ ռուսերեն լավ է խոսում):

Նման մտորումներն ընդհատվեցին բարակ և դողացող ձայնով: Վաչեն պտտվեց և տեսավ համադասարանցի մի աղջկա, ով ամաչկոտ հայացքով իրեն հարց էր ուղղում: Այդ հարցը ինչ-որ չափով Վաչեի համար հասկանալի դարձրեց “նույնիսկ փոքր քաղցրավենիքը ընտանիքի բոլոր անդամների մեջ կիսելու” գաղափարը և, ամենայն հավանականությամբ, փոխեց ինչ-որ բան նրա մեջ ապագայի համար ևս:

Աղջնակը հարցնում էր, ընդ որում` հարցնում էր շատ ցածր և վախեցած.

• Ուտելու ինչ-որ բան ունե՞ս:

Վաչեն հիշեց խնձորը:

Այս պահին դաստիարակության մեթոդները չխոսեցին նրա մեջ, նա ինքը կուզենար կիսել իր ուտելիքը, մասնավորապես` խնձորը, որն արդեն չկար: Մի պահ փոքր մարմնում մեծ հոգին չտեղավորվեց, տակնուվրա եղավ, ուզեց դուրս պրծնել ուտելիքի որոնման համար, բայց պետք էր ինչ-որ բան ասել.

• Նոր կերա…,-կմկմաց…

Աղջկա հայացքն ավելի տխուր և հուսահատ դարձավ, քանի որ նա միշտ տեսնում էր Վաչեի սննդային և աղանդերային պաշարները, որոնք այսօր, ավաղ, սպառված էին: Աղջիկը մտածեց, որ ինքն ուղղակի հաջողակ չէ (աղջկական մտածելակերպ), ուսերն ակամայից վեր բարձրացան, պտտվեց դանդաղորեն և հեռացավ:

Եվ Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…

Դասի սկիզբը “ավետող” զանգը հնչեց և ռուսերենի դասը սկսվեց:

Ռուսերենի դասին ներկա Վաչեն էապես տարբերվում էր մաթեմատիկայի դասին ներկա Վաչեից: Դրանք միանգամայն տարբեր էակներ էին: Հիմա չէր էլ հիշում, որ դասը լավ էր սովորել, որ ուզում էր պատասխանել և առանձնանալ ընկերներից: Նա անընդհատ հիշում էր իր` ախորժակով կերած խնձորը և նիհարիկ աղջկա վեր բարձրացած ուսերը: Արտաքուստ դա դրսևորվում էր երեխայի անհանգստությամբ, ով չի ուզում հանգիստ նստել, անընդհատ շարժվում է և կողքերը նայում: Խնդիրը լուծում էր պահանջում. փոքր մարմինը չէր տանում իր իսկ մեծ հոգին: Մարմինը հանդուրժեց ալեկոծված հոգին մոտ տաս րոպե, այնուհետև վրա հասավ խնդրի լուծման վերաբերյալ որոշման կայացումը: Տիեզերքում քիչ է պատահում, երբ զգայական և մտածողության մակարդակներն այդքան համահունչ են գործում և արդյունքի են հանգեցնում: Աչքերը փայլեցին, սիրտն արագ բաբախեց և ձեռքը ակամայից բարձրացավ: Ուսուցչուհուն թվաց, թե դաս է ուզում պատասխանել, բայց տղան պատճառաբանեց, թե դուրս գալ է ուզում դասասենյակից: Ուսուցչուհին առանց երկար մտածելու համաձայնվեց և շարունակեց իր դասը: Նա չգիտեր, թե այդ պահին ինքն իր համաձայնությամբ ինչ արարքի է նպաստում:

Վաչեն դուրս պրծավ դասասենյակից և, օգտագործելով վազքի բնագավառում բակում, ամառանոցում և դասամիջոցների ընթացքում ձեռքբերված փորձը, հասավ դպրոցում աշխատող պապիկի աշխատասենյակը և ներխուժեց վայրենաբար: Պապիկը վախեցավ մի պահ, սակայն, լսելով թոռնիկի խնդրանքը, հանգստացավ: Առանց խորանալու սիրելի թոռնիկի խնդրանքի պատճառների մեջ (այդ պահին պապիկը չէր հիշում նրա նկատմամբ կիրառվող դաստիարակչական մեթոդների բուն էությունը և նպատակը)` կատարեց այն:

Վայրկյաններ անց Վաչեն կանգնած էր դպրոցական կաֆետերիայի դրամարկղի մոտ, որտեղ նրա հասակը չէր էլ ներում տեսնելու ցուցադրված ամեն ինչը: Նույն պահին կաֆետերիայի աշխատակիցը գորովանքով նայում էր կոլեգայի թոռնիկին` մտածելով, որ նա սոված է: Հարցրեց.

• Ի՞նչ ես ուզում, տղա՛ս:
• Կարկանդակ,- հնչեց հպարտ պատասխանը:

Միասին ընտրեցին նորաթուխ կարկանդակներից ամենամեծը և ամենագեղեցիկը, որը տեղավորեցին փաթեթի մեջ: Պապիկից ստացված փողը հպարտությամբ փոխանցեց գանձապահին, սակայն նույն պահին մտածեց, թե մայրիկը ինչ կասեր, եթե իր ձեռքում փող տեսներ: Միգուցե դժգոհ լիներ, բայց չէ որ այս պահին փողը պետք եկավ, այն էլ ինչքան (հետաքրքիր է` մայրիկը ինչու՞ փող չի սիրում): Որոշեց չասել մայրիկին այս իրադարձության մասին, հետո մտածեց, որ պապիկը կասի, հետո… ուրիշ բաներ մտածեց և որոշեց այդ պահին դրա մասին չմտածել: Նա ավելի կարևոր գործ ուներ…

Մինչև դասարան քայլեց ավելի հանգիստ, քանի որ հոգին հանդարտվել էր: Հոգին արդեն իր կարողացածն արել էր: Հասավ դասարան, կամացուկ բացեց դուռը և սահեց մինչև իր նստարանը: Դասի ավարտին քիչ էր մնացել, բայց ինքն արդեն չէր անհանգստանում:

• “Окно” пишется через “О”,- ասաց ուսուցչուհին, և աստեղային զանգը հնչեց:

Բոլոր երեխաները համախմբված դուրս վազեցին: Դասարանում մնացին երկուսը: Այս անգամ ամաչկոտ մոտեցողը Վաչեն էր, քանի որ նա չէր հասկանում, թե իր արարքը ինչպիսինն է և ինչ գնահատական կստանա աղջկա և հետո նաև մայրիկի կողմից: Մոտեցավ աղջկան և կամացուկ դիպավ ուսին: Աղջիկը պտտվեց և նրա հայացքը կրկին դարձավ տխուր: Վաչեին տեսնելով` հիշեց, որ սոված է և ուտելու ոչինչ չկա: Հարցական հայացքով շարունակում էր նայել, երբ Վաչեն տատանվելով փաթեթից հանեց աշխարհի ամենագեղեցիկ կարկանդակը:

• Սա քեզ,- կարողացավ արտաբերել դժվարությամբ:

Աղջկա հայացքն ավելի հարցական դարձավ: Չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում: Մի կողմից` արդեն համակերպվել էր իր անհաջողակ լինելու գաղափարի հետ, մյուս կողմից` իրեն դուր էր գալիս նաև հաջողակ լինելու տարբերակը (ուղղակի նա չէր կարողանում հավատալ, որ կարելի է լինել այդքան հաջողակ): Եվ, զգացմունքային տարբեր վայրիվերումների արդյունքում հարցրեց.

• Ամբո՞ղջը, թե՞ կեսը (ամենայն հավանականությամբ աղջկա ընտանիքում էլ էր հարազատների մեջ “բարիքները կիսելու” գաղափարախոսությունը տիրում):
• Ամբողջը,- հնչեց խրոխտ պատասխանը:

Աղջնակը մտածեց, որ նման բան աշխարհում միայն իր հետ կարող է պատահել (կրկին աղջկական մտածելակերպ) և վերցրեց հոգեկան պոռթկումների ծնունդ հանդիսացող կարկանդակը: “Շնորհակալությունը” բառացի չհնչեց, քանի որ այն, վերածվելով երախտագիտության և երջանկության համերաշխ միացության, արմատացել էր աղջկա հոգում և իր արտացոլումը գտել նրա մուգ մոխրագույն աչքերում:

Վաչեն չէր էլ սպասում “Շնորհակալություն” բառին, քանի որ չէր սպասում:

Նա դեռ մտածում էր, որ ավելի լավ կլիներ, եթե խնձորի վերջին կտորը պահած լիներ…

 

Եվ, Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…