1990-ականների սկիզբը բոլորն են հիշում։ Հիշում են որպես մութ և ցուրտ տարիներ, անլույս, անգազ և անջուր․․․ Եթե միջին վիճակագրական եվրոպացուն 1 ժամ զրկեն էլեկտրաէներգիայից, ապա, շատ հավանական է, որ նա մշակութային այնպիսի շոկ ապրի, որից մահվան դեպք գրանցվի։ Բայց արի ու տես, որ Հայ մարդը կարող է գոյատևել առանց բոլոր հարմարությունների, ավելին՝ հենց այդ ընթացքում տանել իր գոյության ընթացքում արձանագրված սակավաթիվ հաղթանակներից ամենախրոխտը։ Այս ազգն ամեն դեպքում անբացատրելի է․ չունի լավ ապրելու մոտիվացիա, բայց գոյատևում է ոչ մարդկային պայմաններում ու չգիտի, թե ինչի համար։

Այդ նույն տարիներին ապրած ցանկացած հայ կարող է պատկերացնել, թե ինչ կնշանակեր ինքնաթիռի տոմս գնել, մանավանդ, որ տոմս ամեն տեղ չէր վաճառվում։ Հենց նույն պայմաններում ապրող իմ ընտանիքը պիտի լուծում գտներ ինձ Ռուսաստանի մի շրջանից Հայաստան հասցնելու համար, քանի որ ես յուրաքանչյուր զանգի ընթացքում կամ ասում էի, որ իրենք գան կամ իրենք գան ու ինձ տանեն։ Լիլիթն էլ միշտ հիշում է, որ անընդհատ իրեն եմ ասել, որ գա․․․

Այդ զանգ ասվածն այդքան էլ հեշտ չէր։ Հեռախոս կար միայն մեր ճաշարանում, ուր մենք գնում էինք օրական երեք անգամ, և մերոնք, ինչպես նաև մյուս երեխաների “մերոնք” պիտի հասցնեին այդ ընթացքում զանգել։ Դե բայց, իհարկե, իմ ընտանիքը գրավում էր առաջատար դիրքերն այս հարցում։ Դեկտեմբերի առաջին օրերին մերոնք ասացին, որ մոտակա օրերին մեր հարևանի տղան, ով ապրում էր Մոսկվայում, կգա իմ ետևից և կտանի։ Դե դա իմ ամենաերջանիկ օրերից մեկն էր։ Մի քանի օր անց, իրոք, այդ տղան իր ընկերոջ հետ եկավ։ Իմ իրերը նախօրոք հավաքել էինք, ինձ օգնել էին մեր գիմնազիայի ավագ սան աղջիկները շատ բարեխղճորեն և տաք հագցրել (դա էլ մեր ընտանիքի հիշողություններում կա)։ Եվ մենք մեքենայով ուղևորվեցինք Մոսկվա, այդ տղայի տուն, որտեղ ինձ մի կարգին հայկական սեղան էր սպասվում։ Կերուխումից հետո գիշերվա կեսին արդեն գնացինք օդանավակայան, որտեղ սկսվում էին իսկական արկածները։ Ես չգիտեի, թե ինչպես եմ գալու Հայաստան… Ես՝ շատ ցածրահասակ, այդ տղան՝ շատ բարձրահասակ, քայլում էինք մի դռնից մյուսը, որտեղ նա ինչ-որ հարցեր էր ճշտում, որոնք ես չէի լսում, բայց հասկանում էի, որ բարդություններ կան․․․ Այս խեղճը մի լավ տանջվեց իմ ձեռքը։ Ձեռքիցս բռնած մոտենում էր տարբեր ռուս ոստիկանների, անվտանգության աշխատողների կամ չգիտեմ նրանք այդ թվերին ինչ էին կոչվում, ինչ-որ բան էր խնդրում, որը դրանք անդրդվելի կերպով չէին անում։ Վերջապես մոտեցավ մեկին, ինձ հեռացրեց, ինչ-որ բաներ խոսեց, պայմանավորվեց ընդունված ձևերով, որից հետո դա համաձայնվեց։ Այնուհետև, իմ իրերը և ինձ փոխանցեց այդ պարոնին, ով ինձ շարունակեց ուղեկցել Մոսկվայի Վնուկովո օդանավակայանի միջանցքներով մինչև օդանավ՝ ավելի կոնկրետ օդաչուների խցիկ, որտեղ իրականում հազիվ օդաչուներն են տեղավորվում։ Ես տեղավորվեցի շտուրմանի (կներեք այս պահին հայերեն բառը չգիտեմ) աթոռին և դեռ կարգին չէի հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Այս անհասկանալի վիճակը միանգամից ստացավ իր լուծումը, երբ խցիկ մտավ օդաչուական համազգեստով մի տղամարդ (իսկ այդ համազգեստից ես շատ էի տեսել), ով ինձ լայն ժպտաց․․․ Պապայիս երկարամյա ընկերն էր և օդանավի հրամանատարն էր․․․ Գրկեց, ճշտեց սոված եմ, թե չէ, բայց մինչ այդ պատահած մյուս Հայն արդեն հասցրել էր ինձ մի չորս օրվա համար կերակրել, ու ես նստած մնացի շտուրմանի աթոռին, իսկ թե շտուրմանն ուր նստեց, ճիշտն ասած, չեմ հիշում։

Բանն այն է, որ ես պիտի թռչեի անտոմս՝ խորհրդային ժամանակներում “նապաստակ” կոչվող կարգավիճակով։ Պիտի վերադառնայի Հայաստան ինքնաթիռի հրամանատարի հովանավորությամբ, իսկ նրան ինձ պիտի ինչ-որ ձևով հասցնեին, քանի որ ինքը չէր հասցնի դուրս գալ և ինձ տանել․․․

Օդանավը թռավ՝ բերելով իր հետ մի երեխայի, ով մինչև վերջին հնարավոր ջանքը պայքարում էր իր իրական ցանկությունների համար։ Իսկ այդ օրն աննկարագրելի էր և հրաշալի, քանի որ ցանկությունը կատարվում էր։ Որոշ ժամանակ անց ինձ արդեն տարան և տեղավորեցին օդանավի հարմարավետ աթոռի՝ մի երիտասարդ զույգի կողքի։ Ես անտանելի հոգնած էի ու միանգամից քնեցի, իսկ երբ արթնացա, տեսա, որ այդ զույգը պահել էր ինձ համար ուտելիք, որի ազնվամորու ջեմն առայսօր հիշում եմ։ Ինձ ճանաչողները լավ գիտեն, որ ես ջեմ կյանքիս ընթացքում գումարային երևի 10 անգամ եմ կերել և հիմնականում հանգստյան տների նախաճաշերի ժամանակ, իսկ ազնվամորի տանել չեմ կարողանում, նույնիսկ հիվանդ ժամանակ չեմ օգտագործում․․․

Օդանավը վայրէջք կատարեց իմ Հայաստանում․․․ Օդանավն ամբողջությամբ դատարկվեց, իսկ ես մնացել էի մինչև հրամանատարը գար։ Ինձ մինչև տուն խոստացել էր տանել․․․ Մամաս հիշում է, թե ինչպես է գիշերվա կեսին մեր պատուհանից նշմարվել մեր տուն բերող փոքրիկ կամրջի վրայով անցնող կանաչ մեքենան․․․

Դե հնդկական հանդիպում չէր, քանի որ մեր ընտանիքը շատ հայկական զուսպ ընտանիք էր՝ հատկապես զգացմունքների արտահայտման տեսանկյունից։

Իհարկե, այդ օրը շատ հարցեր էին ուղղվում մի երեխայի, ով առանձնապես խոսել չէր սիրում։ Մինչև հիմա էլ առանձնապես չի սիրում և, աստված մի՛ արասցե, դրդեն խոսել այն պահին, երբ հատկապես չի ուզում։ Բայց այդ օրը խոսում էի անդադար, պատմում էի հիմար ու խելոք բաներ, պատմում էի բնությունից, երեխաներից, պարում էի ու խոսում․․․ Խոսում էի ու պատմում բաներ, որոնք հիմա աղոտ եմ հիշում, բայց որոնք կարևոր էին այդ պահին․․․ Խոսում էի ու պատմում լամպի լույսի ներքո, վառվող վառարանի ջերմացրած սենյակում, քանի որ էլեկտրաէներգիան անջատված էր, ջեռուցման հնարավորություն չկար։ Դա բնավ չէր խանգարում իմ երջանկությանը, չնայած ես եկել էի տաք և լուսավոր երկրի տաք ու լուսավոր սենյակից․․․

Եվ այդ օրվանից հասկացա, որ ոչ մի վառվող էլեկտրական լամպ և  չի փոխարինում ընտանեկան ջերմությանը և մարդու մեջ բոցավառվող լույսին․․․

Ոչ մի պայծառ ապագա չպիտի հանգցնի այսօր մարդու մեջ բոցավառվող լույսը, անկախ նրանից, թե այդ մարդը երեխա է, թե մեծահասակ։ Մարդուն ապրելու հնարավորություն է տալիս նրա ներքին լույսը, որը, ի սեր աստծո, մի՛ սպանեք հանուն երեսուն տարի հետոյի հնարավոր հաջողությունների։ Կյանքն այսօր է և այստեղ, եղե՛ք սիրելի մարդկանց հետ, նրանց կողքին, արե՛ք այն, ինչ սիրում եք, մի՛ զսպեք ցանկություններ, որոնք մի օր դրդելու են անել այն, ինչ չեք արել տարիներ շարունակ․․․ Մի՛ հանգցրեք ներքին կրակը․․․