Archives

…Ես վերջին փորձն եմ եղել…

Ես վերջին փորձն եմ եղել …

…Մենք չորս քույր ենք…

Այդ տեղեկատվությունը միջին վիճակագրական հայի սրտի բաբախյունի արագացման և երկու հոնքի՝ ճակատի մինչև կենտրոնական հատվածը հավասարաչափ բարձրանալու հիմնավոր առիթ է…

Չեմ չափազանցնում… Իմ կյանքի ընթացքում ունեցած բազմաթիվ փորձերի արդյունքն եմ փաստում…

Մարդկանց զարմանքասարսափային այս զգացմունքի նկատմամբ իմ վերաբերմունքը մանկությունից մինչև հիմա էապես ձևափոխվել է: Երբ մանուկ հասակում անծանոթ և կեղծ ժպտացող մորաքույր-հորեղբայրներն ինձ հարցնում էին, թե ես քույր-եղբայրներից ինչ ունեմ, սկզբից հպարտորեն հայտարարում էի, քանի որ դա իմ կյանքի ամենալուսավոր ու ամենաապահով մասն էր: Հետո ինչ որ մի պահից այդ հարցի պատասխանի ժամանակ ձայնս ցածրացավ, քանի որ հասկացել էի, որ մի բան իմ պատասխանի մեջ այդ մորաքույր-հորեղբայրների համար անընդունելի կամ անհասկանալի էր… Դե, իհարկե, ինձ հատուկ ինքնամփոփության պարագայում ես այդ հարցը չէի տա և ոչ մի հարազատ մեծի, ուստի՝ մտքի սեփական կարողությունների վրա հույսս դնելով՝ ինչ որ եզրակացությունների եկա: Սկզբից հասկացել էի, որ ամեն դեպքում այդ մորաքույր-հորեղբայրների համար «երկու աղջիկ» կոմբինացիան ավելի լավ է, քան «չորս աղջիկը», հետո, մի քիչ մեծանալով, գիտակցեցի, որ այդ մորաքույր-հորեղբայրները մի քիչ տարօրինակ են, քանի որ, ինչպես կարելի է, դեմքի նման տաղտկալի ու տհաճ արտահայտություն ընդունել մի բանի նկատմամբ, ինչն իմ երջանկությունն էր: Դեմքի այդ արտահայտությունը, իհարկե, միշտ ներառում էր ժպիտի խորթ քրոջ նմանվող ինչ որ ծամածռություն՝ իբրև հայկական արիստոկրատական դաստիարակության և քաղաքավարության մեծահոգի դրսևորում:

Այս չորս քույրերը, արի ու տես, չնայած մորաքույր-հորեղբայրների կարծրատիպերին, ամենօրյա կտրվածքով, իրոք, երջանկություն են, դժվար պահերին երջանկության հույս են ու ապավեն, լավ պահերին՝ այդ լավի պարտադիր մաս:

Փոքր հասակում ինձ տանում էին, ուր հնարավոր էր, ինձ համար ստեղծում էին այն, ինչ հնարավոր էր, ինձ համար ապահովում էին այնպիսի ջերմություն, որն անգին էր, Նելլին գրել-կարդալ էր սովորեցրել խաղալու ընթացքում մինչև դպրոց գնալը… Դե ես էլ, որպես այդ քառյակի վերջին մասնիկը, միակ բանը որ կարող էի անել նրանց համար, ձմռանը երբեմն նրանց անկողինը տաքացնելն էր, քանի որ ես միշտ շոգում էի…

Դա մեկ միասնություն էր այն ժամանակ, երբ ամեն ինչ դեռ առջևում էր, հետո, երբ շատ դժվար էր…Եվ միասնություն է հիմա, երբ խաղաղ է…

Եվ այդ հասարակություն հանդիսացող մորաքույր-հորեղբայրները համարձակվում էին փորձել իրենց դեմքի՝ մութ և նեղ հոգիներից արտամղված արտահայտությամբ ինչ որ կարծրատիպային և անհիմն ազդակ հաղորդել համայն աշխարհին և նրա փոքր ներկայացուցչին, ով հարցերի պատասխաններն ինքնուրույն էր գտնում…

Ավելի մեծ տարիքում հումորով էի վերաբերվում և արդեն սպասում էի, թե ով ինչ տպավորություն կստանա և ինչ կասի, ծիծաղում էի երբեմն…

Հիմա՞… Հիմա անտարբեր եմ… Անտարբեր եմ, քանի որ անտարբեր եմ ցանկացած մորաքույր-հորեղբոր ցանկացած կարծիքի նկատմամբ…

Մենք չորս քույր ենք…

…Շատ տարբեր ենք ու շատ նման…

…Շատ պարզ ենք ու շատ բարդ…

…Շատ զգացմունքային ենք ու շատ ռացիոնալ…

…Շատ երազող ենք ու շատ հողային…

…Կարող ենք շատ ուրախանալ ու շատ տխրել…

…Կարող ենք կարեկցել հոգաչափ ՄԵՐ մարդկանց, բայց նաև անտեսել հոգաչափ ոչ ՄԵՐՈՆՑ…

…Երբեմն այլ մոլորակներից…Երբեմն նույն մասնիկից…

…Իրականում տարբեր ենք…

…Կա մի բան, որ նույնն է մեզանում միշտ, ամենուր և բոլորի հետ…

…Մեզ ճանաչող բոլորը գիտեն, թե մենք նրանց մասին ինչ ենք մտածում… Մեր բառերից, որոնց մենք “տեր ենք կանգնում”, մեր հստակ արարքներից, որոնցից մենք չենք հրաժարվում, մեր հոգուց և նրա բացահայտ արտացոլանք աչքերից, որոնց ծանր պատասխանատվությունը ստանձնել ենք ի ծնե …

***

Գյուղի ամառանոցային մեր տնից մինչև տատիկիս տուն տանող “օրինական” ասֆալտապատ ճանապարհը խլում էր գրեթե 20 րոպե քայլելով, իսկ հնավեր, բայց ավելի շատ գործածվող ճանապարհը մոտ հինգ րոպե։ Այդ հինգ րոպեներից երեք խիզախ րոպեն անցնում էր բավական նեղ, փշոտ, քարքարոտ և կտրուկ վայրէջքային կածանում։ Եվ, իհարկե, մենք օգտագործում էինք այդ ճանապարհը։ Ես դեռ փոքր հասակից բավական վստահ իջնում էի այդ ճանապարհը, սովոր էի և ֆիզիկական բավարար պատրաստվածությամբ։ Ինձ համար ֆիզիկական խնդիր չէր ներկայացնում այնտեղ գնալը։ Միակ սահմանափակումը մեր բարեկամուհին էր, ով այդ ճանապարհին ինձ պատահելիս սկսում էր բողոքել իր ամուսնուց 1-2 ժամ, նրա ֆիզիկական և հոգեբանական ճնշումներից,  նրա սիրուհուց, սիրուհու տնից և հագուստից, իր դաժան կյանքից ու անշնորհակալ իրականությունից․․․ Ես՝ աշխարհի տասնամյա բնակիչս, թեև հասկանում էի դառը ճշմարտությունը, այնուամենայնիվ, որևէ կերպ չէի կարողանում իմ աջակցությունը ցույց տալ նրան․․․ Օրեր շարունակ ինձ էլ էին տանջում այդ մտքերը, թեև տանը ոչ ոքի չէի ասում․․․ Իրական դառը ճակատագիր էր սարսափելի ներկայով և տխուր ավարտով․․․

Գյուղում խոսում էին, թե սիրելով էին ամուսնացել․․․

Սարսափում եմ ընդունել, թե սերն այդ մահը կարող է ունենալ․․․

Տատիկս մինչև 85 տարեկան ևս կարողանում էր հաղթահարել այդ ուղին։ Աննկարագրելի աշխատասեր ու ակտիվ մարդ էր։ Այդ տարիքում նույնիսկ կարողանում էր խնամել հսկայական մի այգի՝ ապահովելով բանջարեղենների և մրգերի ձմեռային ողջ պաշարը հորեղբորս ընտանիքի համար։ Դա նրա կենսակերպն էր․․․ Նա անգործ չէր կարողանում մնալ։ Պիտի անպայման մի բանով զբաղված լիներ։

․․․Նույն գենը հայրս էր կրում․․․

․․․Ամառանոցային մեր տունը հայրս ժառանգություն էր ստացել իր մորից․․․ Սկզբում այն մեկհարկանի, մեկսենյականոց մի խղճուկ շինություն էր․․․ Բայց այն լուրջ նշանակություն ուներ հորս համար, քանի որ իր հայրն էր իր ձեռքերով կառուցել պատերազմ գնալուց առաջ․․․ Իսկ պատերազմից այդպես էլ չէր վերադարձել․․․

Այգին հաճելի չափերի էր, ընկուզենիներով, սալորենիներով, խնձորենիներով և հատապտղային թփերով հարուստ․․․ Լեցուն էր գյուղական կյանքի տարբեր բնութագրիչներով, այդ թվում՝ փոքր անասնագոմով, տարբեր աննպատակ շինություններով և բազմահազար տարաբնույթ չափերի քարերով՝ սկսած մարդու չափերից ավարտած ավազի պատվավոր բաղկացուցիչներով․․․

Ծնողներիցս մի քանի տարի պահանջվեց միայն այդ այգին դատարկելու, այդ շինությունները քանդելու և ավելորդությունները թափելու համար։

Այնուհետև մի քանի տարի հոսեց տան և այգու բարեկարգման աշխատանքների համար․․․

․․․Նոր երկհարկանի տունը հանդարտ բազմած էր անհավասար քարերով ու անկանոն դասավորվածությամբ, բայց հոր ձեռքերով կառուցած շինության վրա․․․

Այգին նմանվեց այն ժամանակների համար դեռ անսովոր, սակայն արդիական դիզայնի եռամակարդակ այգու, որտեղից հավաքված տարաբնույթ չափերի քարերը գտել էին իրենց տեղը նորաստեղծ այգու ընդհանուր ոգու մեջ․․․ Այդ ամեն քարի հետ հայրս կռիվ էր տվել մինչև դա գտել էր իր տեղը․․․

Ես հիշում եմ մի ահռելի քար, որը մի քանի անգամ, այգու վերևից տանջվելով, հրում, հասցնում էր ներքև, տեղադրում էր այգու ներքևի մակարդակի ստեղծման քարե պատի անկյունում, հետո մյուս առավոտ ծեգին նորից տանում վերևի հատված, քանի որ իրեն այդպես դուր չէր եկել․․․

Առավոտվանից մինչև երեկո կարող էր այգում կռացած գործ անել․․․

․․․Չնայած մեր լավագույն ցանկություններին և նվիրմանը, մենք չենք կարողանում նույնը պահել, ցավոք․․․

 

 

Կյանքն այն է, ինչ կա․․․

11742855_10207533569802375_7681454199369203548_n

Եթե չլիներ հայոց մեծ եղեռնը, ես ծնված կլինեի Արևմտյան Հայաստանում…

Իմ հոր ծնողները Սասունից էին ծագմամբ, մորս ծնողները՝ Սուրմալուից և Մուշից, այնպես, որ Արևելյան Հայաստանում ծնվելու տարբերակ չունեի։

Կյանքն այն է, ինչ կա…

Երկուսն էլ բարդ ընտանիքներից են եղել։ Հայրս կորցրել է իր հորը 6 ամսականում, մայրս՝ 17 տարեկանում։ Երկուսն էլ բնատուր խորը լրջություն ունեն… Այսօրվա դատելու և մտածելու իմ կարողությունների սահմաններում կարող եմ վստահաբար հաստատել, որ նրանց լրջությունը և խորաթափանցությունը մոտ տասն անգամ ավելի է, քան պետք է ծախսել այս սրիկա և կեղծավոր աշխարհում․․․ Միգուցե մի քանի տարի հետո հերքեմ ինքս ինձ…

Հայրս հինգ երեխաներից փոքրն էր, մայրս՝ հինգ երեխաների ավագը։ Հայրս շատ վատ էր ապրել մինչև 17 տարեկանը, մորս կյանքն ավիրվեց 17 տարեկան հասակում, երբ կորցրեց իր հորը։

Կյանքն այն է, ինչ կա…

Հայրս չէր վախենում ոչնչից, նույնիսկ կարող էր օձ որսալ առանց տատանման։ Առնվազն ինձ համար ճիշտ է մտածել, թե չէր վախենում ոչնչից… Արտաքուստ և բացահայտ վախենում էր միայն շներից, քանի որ մոտ մեկ տարեկան հասակում բակում խաղալիս շունը հարձակվել էր, և մինչև ավագ եղբայրը կհասցներ փրկել, կծել էր այտը։ Դեմքի զուգահեռ սպիերը նրա հետ էին մինչև վերջ։ Նոր ծանոթներին թվում էր, թե հայրս քրեական աշխարհի կարևոր ներկայացուցիչ է, բայց սպիերն ընդամենը մանկությունից բերված անհավասար մարտի և անուժության հետևանքն էին։

Մայրս միշտ վախենում է մեզ համար, որ հանկարծ մեզ մի բան չպատահի, ընդ որում՝ այդ մի բանն ամեն ինչ է՝ սկսած մեր տրամադրության թեթև տատանումից մինչև աշխարհի փլուզումը։ Հիմա էլ, երբ միասին փողոց ենք անցնում, ձեռքս բռնում է․․․Եվ որ ամենակարևորն է, ես ինձ այդ պահին առավելագույնս պաշտպանված եմ զգում․․․այս աշխարհում, այս արևի տակ և այս հողի վրա…

Հանկարծակի կամ ակնթարթային սեր չի եղել, ծանոթացրել էին նրանց, երբ հայրս արդեն օդաչու է եղել, մայրս՝ ուսանողուհի։ Այդ պահին մայրս հոգսաշատ ընտանիքի ծանրակշիռ ավագ երեխան էր։ Գեղեցիկ, հանգիստ, բնական․․․ ծով կապուտաչյա և սպիտակամաշկ։  Հայրս թուխ էր, հայկական խիտ ունքերով, արտահայտիչ մուգ աչքերով… Հայ տղամարդ էր…

Դե բայց գրքային կամ ֆիլմային դրվագներ նրանց կյանքում էլ են եղել։ Ուրիշները հորինում են, ես ուղղակի արձանագրելու եմ այն, ինչ եղել է․ այսօր առնվազն մեկ դրվագ…

Ծանոթությունից որոշ ժամանակ հետո հայրս մամայիս ասում է, որ այդ օրը երբ համալսարանից դուրս գան, սպասեն ընկերուհիներով, քանի որ ինքը գալու է… Մամաս իր երկու ընկերուհիների հետ ահագին սպասում է համալսարանի բակում, նա ուշանում է։ Եվ հանկարծ ի՞նչ… Համալսարանի շենքի վերին անկյունից հայտնվում է սավառնող օդանավը, որը տևական ժամանակ պտույտներ է անում համալսարանի տարածքը ծածկող երևանյան երկնքում՝ ուրվագծելով երկու բարդ ընտանիքների լուրջ զավակների միավորման ոչ հեշտ հորիզոնը…

Հետո՞։

Հետո՝ մենք մեր ոչ կապույտ աչքերով, երբեմն հորից, երբեմն մորից ժառանգած գեներով, երբեմն երկնքում երազելիս, երբեմն հողին կառչած իրականությունը վայելելիս…

Հետո՞։

Հետո՝ թոռնիկները․․․ Մեկը՝ պապիկի դիրքով քնելիս, տատիկի դեմքով, մեկը՝ պապիկի անունով և կարծրատիպերով, տատիկին անսահման սիրող, մեկը՝ պապիկի նման բռնկվող, տատիկից անցած ստեղծագործական գեներով և միակ աղջիկ թոռնիկը՝ ծով կապույտ աչքերով…

Կյանքն այն է, ինչ կա…

 

Գեների դեմ պարտված պայքարողը

This slideshow requires JavaScript.

Իմ հոր ծնողները գաղթել են Արևմտյան Հայաստանից՝ ավելի կոնկրետ Սասունից։ Իմ ընկերները և մտերիմները գիտեն, որ ես երբեմն գլուխ եմ գովում, թե ես սասունցի եմ։ Լսողները կմտածեն, թե քեզանից ինչ սասունցի, եթե նորմալ հայկական քոչարի էլ պարել չգիտես, բայց մի օր միգուցե ասողների “բախտը կբերի” և ինձ կտեսնեն սասունցու ծռության դրսևորման գագաթնակետում, և ես հաստատ բարձր կպահեմ իմ նախնիների պատիվը և ավանդը։ Չիմացողներին ասեմ, որ սասունցու ծռության խնդիրը նրանում է, որ մինչև դրա դրսևորման պահը տվյալ մարդը լրիվ հանգիստ, նորմալ մարդու տպավորություն է թողնում, կարող է տարիներ շարունակ հանդուրժել ինչ-որ բաներ և ցույց չտալ դժգոհություն, բայց մեկ վայրկյանում վերափոխվել կասկածելի ադեկվատությամբ մարդու, որն անկառավարելի է և անհասկանալի, և որ ամենակարևորն է՝ նա ոչ թե ինչ-որ բան է ուզում, այլ ընդհակառակը՝ նա այլևս ոչինչ չի ուզում, բայց դիմացինը պատասխան պիտի տա դրա համար․․․Բայց այդ “խեղճը” չի հասկանում՝ ինչի համար (իրականում այդ “խեղճը” հաստատ արժանի է, հավատացեք ինձ, ուղղակի միգուցե լավ կլինի, եթե մարդկային ձևով բացատրեն․․․)  Հարցը նրանում է, որ այդ ծռությունը մեկ վայրկյանում էլ կարող է անհետանալ, բայց ամեն դեպքում չեմ նախանձում հանդիպողին։

Տատիկս եղեռնի ժամանակ եղել է երեք տարեկան, և նրա մայրը բազմաթիվ երեխաներից կարողացել է փրկել մի քանիսին, այդ թվում՝ տատիկիս, ում իր մեջքին դրած գաղթել է ամբողջ ճանապարհը։

Պապիկս գաղթել է առանձին՝ իր ընտանիքի հետ և եղել է տատիկիցս 12 տարի մեծ։ Տատիկիս ընտանիքը բնականաբար ապրել է շատ վատ և որոշել են 12 տարեկան հասակում նրան ամուսնացնել պապիկիս հետ։ Հաշվի առնելով, որ նա դեռ երեխա է եղել՝ մի քանի տարի քնել է սկեսուրի հետ, որը շատ հոգատար և լավ կին է եղել։ Տատիկս պատմում էր, որ իր սիրելի ուտելիքն էր պատրաստում և իրեն տարբեր բաներ սովորեցնում։ Մանուկ ժամանակ, երբ տեսնում էի նրան, միշտ հիշում էի նրա ամուսնության պատմությունը և սարսափում դրանից։ Երբ մեծացա, սկսեցի հասկանալ, որ իրականում ողբերգությունը նրան 12 տարեկանում բավական լավ ընտանիքի “որդեգրման” հանձնելը չէր, այլ այն ցավն ու հիշողությունները, որոնք գենետիկորեն և գիտակցորեն արդեն մեր գեներում էր։ Եվ առայսօր ես չեմ կարողանում այդ գենի հախից գալ իմ մտքի, գիտակցության, հոգու ողջ ուժով և կարողությամբ։ Երազում եմ, որ աշխարհը մի օր տեսնի գենետիկորեն երջանիկ Հայի․․․

Հետո ունեցել էին հինգ երեխա՝ չորս տղա և մեկ աղջիկ։ Հայրս ծնվել է 1940 թվականին, ամենափոքրն էր ընտանիքում, բայց ծռությամբ չէր զիջում ավագներին և ոչ մի սասունցու։ Ավելի սասունցի էր․․․ Նույն տարում հայրը մեկնում է պատերազմ և չի վերադառնում․․․ Հետաքրքիր է, որ նման հազարավոր պատմություններ են եղել, և մենք դրանք կարդալիս կամ լսելիս խնդրի բարդությունը և ծանրությունը չենք պատկերացնում, քանի որ շատ ենք լսել․․․ Մի փոքրամարմին կին (ինձանից նիհար էր տատիկս) և հինգ երեխա․․․ Նա կարդալ էլ չգիտեր․․․Նա էլ էր ցեղասպանության բարդույթի կրողը, բայց ավելի դիմակայուն էր և ուժեղ, քան այսօր բազմաթիվ երիտասարդներ, ովքեր հիմնավորումների մի պատկառելի ցանկ ունեն, թե ինչու իրենց ունքամեջը չի բացվում։ Պաշտպանական ռեակցիան շատ ուժեղ էր, անասելի ոգի ուներ (ամբողջ գյուղը հաշվի էր նստում իր հետ), ինչը բերել էր իր հետ ծննդյան օրվանից մինչև կյանքի բոլոր բարդությունների վայելքի ավարտը։

Հայրս 15 տարեկանում միայնակ իրենց գյուղից եկել էր քաղաք և ինքնուրույն՝ առանց ծանոթների և կապերի, ընդունվել էր օդաչուների ուսումնարան և սովորել էր գերազանցությամբ։ Արդյունքում երկար տարիներ օդանավի հրամանատար էր։ Ուսման տարիներից ամենաուրախ պատմությունը օդապարիկով թռչելն էր, որը յուրաքանչյուր օդաչու պարտավոր էր անել սովորելու տարիներին երկու անգամ՝ մեկը՝ սկզբից, մյուսը՝ վերջում։ Երբ ես հարցրեցի հորս, թե “հաստատ առաջին անգամը դժվար է լինում, չէ՞”, մի պահ մտածեց ու ասաց․ “չէ, ինչ ես ասում, առաջին անգամը չես հասկանում ոչ մի բան, գնում քեզ գցում ես ցած, այ երկրորդ անգամը շատ ես վախենում”։ Հայրս էլ էր կյանքի դժվարությունների դեմ պայքարող տեսակ, մաքառում էր տիեզերքի, աշխարհի, կյանքի խաչմերուկներում և, ցավոք, հիմնականում հաղթահարելով արտաքին դժվարությունները, երբեմն տանուլ էր տալիս իր ներքին պատերազմներում․․․

Դե ես ավելի “թեթև” տեսակ եմ՝ մի քիչ պայքարում եմ, մի քիչ ապրում եմ, մի քիչ վայելում եմ, մի քիչ տխրում եմ, մի քիչ ուրախանում։ Երբեմն ցեղասպանությունից մազապուրծ եմ, երբեմն աշխարհին հաղթանակած․․․

Սասունցու գենը տատիկիս մեջ էր, հորս մեջ էր, իմ մեջ է և լինելու է իմ երեխայի մեջ․․․ Ցեղասպանության բարդույթը տատիկիս մեջ էր, հորս մեջ էր, իմ մեջ է և, ցավոք, լինելու է իմ երեխայի մեջ․․․

Ուրախանում եմ նրանից, որ այդ գենը և բարդույթը ամեն դեպքում, գնալով թուլանում են, և, իրոք, մի օր իմ երազանքը կիրականանա, և աշխարհը կտեսնի գենետիկորեն երջանիկ Հայի․․․

Հ.Գ. Նկարները Սասունից են՝ իրական Սասունից իրական սասունցիների կողմից նկարված: