Archives

Ցեղասպանության զոհերը

Ռուբեն Սևակը սովորել է Լոզանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում․․․

Սիամանթոն եղել է Սորբոնի համալսարանի գրականության բաժնի ազատ ունկնդիր․․․

Դանիել Վարուժանը ավարտել է Գենտի համալսարանը․․․

Կոմիտասը սովորել է Բեռլինում մասնավոր կոնսերվատորիայում, այնուհետև՝ հաճախել է Բեռլինի կայսերական համալսարանի փիլիսոփայության, գեղագիտության, ընդհանուր և երաժշտության պատմության դասախոսություններին․․․

1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերվա ընթացքում այլ շատ մտավորականների հետ ձերբակալվում և սպանվում են նրանք բոլորը․․․

Գրիգոր Զոհրապը եղել է գրող, փաստաբան-իրավաբան, թուրքական պառլամենտի պատգամավոր․․․

Զոհրապը իր բոլոր ջանքերը գործադրում է իր հայրենակիցներին, հայ մտավորականության գենոֆոնդը և իր ընկերներին փրկելու համար․․․

Որոշ ժամանակ անց նա ևս ձերբակալվում է և սպանվում․․․

Հայը նման ինտելեկտուալ գենետիկ հարստություն ունի․․․

Այս հարստությունը մեր մեջ է, որը պետք չէ մոռանալ․․․

Շեքսպիրի գիրքը

Խաչիկ Դաշտենցը 5 տարեկան էր, երբ նրան «բախտ վիճակվեց» բռնել գաղթի ճանապարհը Սասնա լեռներից մինչև Արևելյան Հայաստան։

Գաղթի ճանապարհին ինչ-որ մի տեղում 5-ամյա Խաչիկը գրքերի կույտից վերցնում է Շեքսպիրի աշխատությունները անգլերեն և հետը բերում մինչև վերջ․․․

Այնուհետև որբանոցից որբանոց է անցնում և իր վերջնական տունը գտնում այժմյան Գյումրիի ամերիկյան որբանոցում։

Խաչիկ Դաշտենցը, բացի գրական ստեղծագործություններից, հայ ժողովրդին պարգևել է դասական գրականության մի շարք արժեքավոր գործերի թարգմանություններ անգլերենից։

Նա բանասիրական գիտությունների թեկնածու էր, թարգմանիչ և գրող․․․

Անգլերենը նրա ուժն էր․․․

․․․Խաչիկ Դաշտենցը եղել և մնում է Շեքսպիրի բազմաթիվ գործերի լավագույն թարգմանիչը․․․

Դե իսկ Արևմտյան Հայաստանից և գաղթի ճանապարհից մնացած միակ նյութական հուշը՝ Շեքսպիրի գիրքը, նա ոչ միայն չի կորցնում, այլև հատուկ խնամքով և սիրով պահում է մինչև կյանքի վերջ․․․

Մի նախանձի պատմություն․․․

Սովորելը նրա համար երբեք խնդիր չէր։ Փոքր հասակում նա սովորել էր իրենց բնակավայրին մոտ գտնվող գրեթե բոլոր վարժարաններում, իսկ նրա ընտանիքը բնակության վայրը հաճախ էր փոխում։ Այնուհետև սկսեց սովորել բոլոր հնարավոր համալսարաններում։ Մշտական կրթությունը դարձել էր նրա կյանքի անբաժանելի մասը։ Այն գիտելիքները, տեղեկությունները և խելքը, որը կուտակում էր իր խիստ հայկական ԳԼԽՈՒՄ, կիրառում էր միայն աշխատելիս, ստեղծագործելիս, արարելիս, բանավիճելիս կամ զրուցելիս։ Անազնվության մասին այդպես էլ գիտելիքներ չկուտակեց։ Դավաճանության ուսմունքը նրան հասու չեղավ։ Նորին մեծություն խորամանկությամբ բնությունը չէր օժտել նրան, իսկ նրա համալսարաններում դա չէին ուսուցանում։ Նվիրական ընկեր և խորհրդատու էր իր երիտասարդ հետևորդների համար։ Ապրում էր իր ԳԼԽՈՒՄ կուտակած խելքի շնորհիվ։

 

Նրա անունն էր Գրիգոր Զոհրապ․․․

 

Բնությունը չէր խնայել նրան նենգություն և խորամանկություն շնորհելիս։ Խելացի էր, ինչ խոսք, և կարողանում էր հաղթահարել կյանքի բոլոր այն դժվարությունները, որոնց բախվում էր իր անհաշտ և չար բնավորության պատճառով։ Տարիների ընթացքում կուտակել էր տեղեկատվության զգալի մի պաշար, որն օգտագործում էր պաշտոնական դիրքի առաջխաղացման ընթացքում։ Կրթվել առանձնապես չէր սիրում և դրա արժեքն էլ չգիտեր։ Բնության օժտած “առավելությունները” նրան դարձրել էին ապրող և զարգացող տեսակ։ Ազնիվ մարդկանց լուրջ չէր վերաբերվում և շահագործում էր՝ ըստ անհրաժեշտության։ Ապրում էր իր խորամանկության և նենգության շնորհիվ։

 

Նրա անունն էր Մեհմեդ Թալեաթ փաշա․․․

 

Կյանքի անտրամաբանական լաբիրինթը միացրել էր այս երկու անձանց, և նրանք մտերմացել էին։ Այդ հարաբերության շնորհիվ Զոհրապը հայերի հարցեր էր կարողանում լուծել՝ Օսմանյան մեջլիսի անդամ լինելով։ Թալեաթն էլ, հանգիստ լինելով Հայի ազնվությունից, վստահում էր նրան և առավելագույնս օգտագործում նրա ԳԼԽՈՒՄ կուտակված խելքը և գիտելիքները, որոնց ինքը չէր տիրապետում։ Նրանց “ընկերական” շփման ողջ ընթացքում Թալեաթը գիտակցում էր թշնամի ընկերոջ առավելությունները, ինքնավստահությունը և հանգստությունը, հայտարարում էր այդ մասին բոլորին, առանձնացնում Զոհրապին՝ որպես մտածողի։ Զոհրապն էլ Հային հատուկ “թուրքին հեշտ հավատալու” արդյունքում վստահում էր թշնամի ընկերոջը։ Այդ ընկերությունը կարճատև չէր և, հնարավոր է, չավարտվեր, եթե Թալեաթի գլխավորությամբ ապրիլի 24-ը չդառնար Հայոց օրացույցի սև ամսաթիվ։ Ձերբակալվեցին Զոհրապի ընկերները․․․ Ինքը՝ ոչ․․․

Դա էլ յուրօրինակ պատիժ էր, քանի որ Զոհրապը հույս ուներ, թե կփրկի նրանց։ Միանգամից շտապեց “ընկերոջ”՝ Օսմանյան Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Թալեաթ փաշայի մոտ։

Մի տարբերակի համաձայն Թալեաթը հանգստացնում է Զոհրապին, թե դա թյուրիմացություն է, և ինքը ամեն ինչ կկարգավորի։ Մեկ այլ վարկածով Զոհրապին առաջարկում է փախչել իր օգնությամբ, որը Զոհրապը չի ընդունում։ Իմ՝ գենետիկ Հայիս ինտուիցիան պնդում է, որ առաջին տարբերակն է եղելությունը։

Որոշ ժամանակ անց Զոհրապին իր լավագույն ընկերոջ՝ Վարդգեսի հետ ձերբակալում են նենգորեն և դավադրաբար․․․

․․․Թալեաթի հրամանով Հայ մեծ մտածող, մտավորական, գրող-հրապարակախոս և իրավաբան Գրիգոր Զոհրապին սպանել են ԳԼՈՒԽԸ քարկոծելով․․․

 

Հ.Գ. Թշնամիները չեն դավաճանում, ընկերներն են դավաճանում․․․

 

Ամենայն հայոց բանաստեղծը

Ցեղասպանությունից հետո բազմաթիվ գաղթականներ, ներառյալ անծնող ու որբ երեխաներ, հասնում են Էջմիածին՝ որպես հայ աստծո բնակավայր․․․

Արդարության պահանջը, գոյատևման բնազդը և փրկության հույսը այլ ուղի չէր թողել այդ մարդկանց համար․․․

Էջմիածնի փողոցներում և վանքի բակում գետնին ծվարած էին բազմաթիվ հայեր՝ անտուն, անոթի, անհույս և անօգնական․․․

Էջմիածնում էր Թումանյանը, ով եկել էր հայ գաղթականներին օգնելու և նրանց ապագայի հարցերին որևէ լուծում գտնելու նպատակով։

Թումանյանի խնդրանքով ամենայն հայոց հայրապետը թույլ էր տվել գաղթականների մի մասին ժամանակավորապես տեղավորել Սուրբ Գայանե, Սուրբ Հռիփսիմե և Սուրբ Շողակաթ եկեղեցիներում, բայց դեռ գաղթականների մի մեծ զանգված փողոցում էր․․․

Սկսվում է անձրև․․․

Թումանյանը արդեն մի քանի օր էր, ինչ դիմել էր կաթողիկոսին, որպեսզի թույլ տան գաղթականներին այս անգամ արդեն բնության վնասներից ապաստան գտնել վեհարանում․․․

Կաթողիկոսը թույլ չէր տվել․․․

Արդեն անձրևի ժամանակ Թումանյանը վիճաբանում և շատ կոպիտ է խոսում կաթողիկոսի հետ՝ պահանջելով, որ բացեն վեհարանի դռները, ինչին ի պատասխան կաթողիկոսը ասում է․

  • Քեզ հետ խոսում է ամենայն հայոց կաթողիկոսը․․․
  • Իսկ քեզ հետ խոսում է ամենայն հայոց բանաստեղծը ,- հնչում է պատասխանը՝ Թումանյանին դարձնելով ամենայն հայոց իրական բանաստեղծը և հայասերը․․․

․․․Վեհարանի դռները բացվում են՝ հայ աստծո հովանու տակ առնելով հայոց հնարավոր ապագան ու հայոց արևի ծագումը․․․