Ես փոքր ժամանակ բակ չէի իջնում․․․

Մամաս շատ էր անհանգստանում, իսկ մեր տունը բակ նայող պատուհան չուներ․․․

Պատմությունը սրա մասին չէ․․․

Ամռան ամիսներին մենք ապրում էինք մեր ամառանոցում, որը գտնվում է հորս ծննդավայրում՝ Երևանից մոտ 30 րոպե հեռավորության վրա գտնվող մի գյուղում։ Նույն գյուղում ամռանը հանգստանում էին Երևանից եկած իմ հասակակից շատ երեխաներ։ Ես ակամայից մտերմանում էի միմյանցից շատ տարբեր, գյուղի տարբեր թաղամասերում բնակվող երեխաների հետ, քանի որ իմ հորական բարեկամությունը շատ մեծ էր, հետևաբար նրանց երեխաները մեծաքանակ էին։ Ընդ որում՝ ես մտերմանում էի թե՛ գյուղում ծնված, թե՛ Երևանից եկած երեխաների հետ։ Առանձնակի մտերմություն կար մեր տան դիմաց գտնվող փոքր մի տանը հանգստացող մեր բարեկամների ընտանիքի երեխաների հետ, և հենց այդ տան բակում անցնում էր մեր ամառային մանկությունը, քանի որ նրանց տան դիմացի ասֆալտապատումը լավ էր արված․․․ Երեխաները շատ էին ու տարբեր․․․Դե, իհարկե, կային շատ աղջիկներ և շատ տղաներ, իհարկե, լինում էին վեճեր, իհարկե, պատահում էր սեր, հնարավոր էր նույնիսկ ամեն հաջորդ տարի տարբեր սեր նույն երեխաների մեջ․․․

Ամառն անցնում էր մեղմ ասած կատարյալ, քանի որ ցերեկը ցերեկային այնպիսի խաղեր էին եռում, ինչպիսիք են 7 քար, 15 քար, «Город за городом», բռնոցի, գետնից բարձր, պարան, ռեզին (որը ես չէի սիրում և խաղում էի միայն համաձայնությամբ, որ շուտով պիտի գնդակով մի բան խաղանք) իսկ գիշերը, իհարկե, մեկնարկում էր թաղային հզոր “հալա-մոլան” կամ “հալա-մուլան”, որի շուրջ մասնագետներն առայսօր բանավիճում են, և դեռ աքսիոմատիկ սահմանում չկա։ Ընդ որում՝ գյուղում բարձր էր մեր թաղամասում կայացող խաղի վարկանիշը և շատ հաճախ այլ թաղամասերից երեխաներ էին ներգաղթում։ Նույնիսկ մեծահասակների հատուկ հանդիսատես խմբեր կային, քանի որ ընդհանուր առմամբ դիտարժան խաղեր էին։ Այդ թաղամասում անգիր գիտեինք այդ տարի աճած բոլոր մեծ թփերը, նոր կառուցված տների անկյունները և կտուրները, փողոցների փոսերը և խորշերը։ Դրանք ռազմավարական կարևորության տեղեկատվություն էին, որը մենք հավաքում էինք, իհարկե, ցերեկվա ընթացքում։ Մի ամռան ընթացքում “հալա-մոլայի” որոշիչ պարամետր էին իմ նվեր ստացած սպորտային լուսարձակող կոշիկները, որոնք փոխանցելով թիմի այլ խաղացողի, որոշում էինք խաղի ավարտը։ Հետաքրքիր բաներ շատ ենք արել, հնարամիտ ենք եղել, ծիծաղել ենք շատ, վախեցրել միմյանց ու երջանկացրել․․․ Չեմ հիշում ստորության կամ անազնվության դեպք, չեմ հիշում վատ երեխա, չեմ հիշում վիրավորանքի կամ ցավի զգացողություն․․․ Իմ խաղընկերները բարի էին ու լավը․․․Ցավոք հիմա շատերի անունները չեմ հիշում և ինձ վատ եմ զգում դրա համար, քանի որ նրանք իմ մանկության լավ հիշողությունների մասնակիցն ու նպաստողն են եղել․․․

Հիմա մեղմ և բարի ժպիտով եմ հիշում այն օրը, երբ իմ մանկության ամենամոտ ընկերուհին, ով իմ հորեղբոր թոռնուհին էր, հատուկ առաքելություն իրականացնողի դեմքով եկավ ու ականջիս շշնջաց, թե շատ կարևոր և հույժ գաղտնի 3 լուր ունի ինձ հայտնելու։ Լռելյայն, կողքերս նայելով, վկաներին ոտքից գլուխ ոչնչացնելով՝ սահեցինք գյուղի գագաթին գտնվող քարերի մի կույտի մոտ, և յուրաքանչյուրս ծվարեց տափակ մի քարի վրա, որքան հնարավոր է, միմյանց մոտ․․․

Եվ մոտեցավ այն պահը, երբ ես պիտի իմանայի այդ պահի գեոպոլիտիկ կարևորության 3 լուրը․․․

Ցածրաձայն ասաց, թե իմացել է մեր խաղընկեր երեք կարևոր տղաներից յուրաքանչյուրն ում է սիրում․․․ Եվ ասաց աղջիկների անունների առաջին տառերը․․․ Իմ խնդիրն էր կռահել, թե ովքեր են այդ աղջիկները․․․ Կես ժամ տանջվելուց հետո պարզվեց, որ առաջին տղայի սիրելիին ես ուղղակի չէի ճանաչում։ Անցանք առաջ, երկրորդը հեշտ էր, քանի որ ինձ պատմող աղջիկն էր, երրորդը տևեց շատ ավելի երկար․․․ Այդպես էլ չհասանք տեղ, քանի որ այդ աղջկա անունը սկսվում էր “Լ” տառով, և ես այդպես էլ չկռահեցի, թե դա ով է․․․ Երբ իմ ընկերուհին արդեն չգիտեր ինչ տեխնիկա կիրառել իմ՝ այդ հարցում կատարելապես և անդրդվելիորեն փակ քթածակերը բացելու համար, արդեն մի քիչ հոգնած և նյարդայնացած ասաց, որ դա ես եմ․․․

Հիմա էլ, երբ հիշում եմ իմ զարմանքի աստիճանը, ունքերս նույնքան բարձրանում են։

Իմ զարմանքը չափ չէր ճանաչում, քանի որ դա միակ տղան էր, ով “հալա-մոլայի” ժամանակ անպայման ուզում էր մենք հակառակորդ թիմերից լինենք, ու ինքն իր ինձանից շատ բարձր հասակով աննկարագրելի արագությամբ վազում էր, որ ինձ բռներ, ես էլ, չգիտեմ, թե ոնց էի հաջողացնում պլստալ (կամ ես չէի պլստում․․․) կամ եթե նույն թիմից էին լինում, ինձ անտանելի կոպիտ ու առանց վրաս նայելու ասում էր, որ ես հակառակորդներին որոնման ընթացքում ապահով տարածքում մնամ, քանի որ ես կբռնվեմ (ու ես մինչև հոգուս խորքը վիրավորվում էի, քանի որ ինձ բռնելը այդքան էլ հեշտ գործ չէր և անպայման անարդյունք մռթմռթում էի, որ դա այդպես չէ) և վերջապես երբ հայկական ավանդական ձեռքերի ափերի խաղն էինք խաղում, նրա հարվածներն ամենաուժեղն էին, և ես դա հիշում էի մի օր․․․

Ասածս ինչ է, սիրելի՛ կանայք․․․

Հասկացա՛ք, թե ինչ է․․․

Հայկական ընտանիքները 90-ականներին ապրում էին, իհարկե, իրենց ամենադժվար և ամենահնարամիտ տարիները։ Տարիները պատերազմական էին, աղքատ, մութ, ցուրտ, դատարկ և կատարյալ անհույս։ Հայ ազգը կրում էր սոցիալական դժվարություններ կյանքի նվազագույն պայմանների բացակայության պատճառով (տնտեսակարգ էինք փոխում), իսկ մյուս կողմից էլ հավերժի ցնցումներ էր կրում արցախյան անհավասար պատերազմի դաժան կորուստների պատճառով (այս արևի տակ մեր ապրելու իրավունքն էինք պաշտպանում)։ Այս ամբողջի ներքո մարդկությանը անհասկանալի մեթոդներով ազգս գտնում էր գոյատևման ուղիներ՝ կարողանալով հայթայթել լույսի շողեր, էլեկտրաէներգիայի վոլտեր, ջրի կաթիլներ, հույսի հյուլեներ և ծիծաղի փշուրներ․․․

Մարդկային շփումն ավելի շատ էր և բնական, կարեկցանքն ու միմյանց աջակցելը ևս շատացել էր և կարևորվել․․․ Ապրում էինք այնպես, ինչպես կարողանում էինք․․․ Մոմի կամ նավթավառ լամպի լույսի ներքո կարդացվում էին հատորներ, ընտանիքները շփվում էին միմյանց հետ ավելի հաճախ, խաղում էին խաղեր, հարևաններով լույս ունեցողի տանը նայում էին ֆիլմեր՝ առանց զգալու սենյակում նավթի տարածված տհաճ հոտը։ Մեզ տարիներ պետք եկան արևմտյան ֆիլմերում և զարգացած երկրներում մոմի և հնաոճ լամպերի լույսի ներքո ընթրիքի ռոմանտիզմի գաղափարի հետ հաշտվելու համար։  Չնայած ռոմանտիզմն ու Հայը մի քիչ հեռու հասկացություններ են, քանի որ ցանկացած երազանք մեր մեջ կորցնելու աննկարագրելի ունակությամբ ենք օժտված, երազողներին էլ համարում ենք չհասունացած և անլուրջ․․․

Եվ այս ազգային համատեքստում իմ՝ երկու սենյակը երեք դարձրած բնակարանում ապրող, չորս երեխա ունեցող ընտանիքի երկու փոքր զավակները, այդ թվում՝ ես՝ իմ 17 տիկնիկներով, շուն էին ուզում․․․ Դե ճիշտն ասած այդ պահանջը կամ խնդրանքը ընդհանուր օրակարգում չկար էլ, քանի որ շանը քնելու տեղ էր պետք ինչ-որ անկյունում։

Հետո չգիտեմ, թե ինչպես, չգիտեմ, թե ինչու հայրս որոշում է մեզ համար տուն բերել մի փողոցային շնիկի։ Նա բաց մոխրագույն, շատ ակտիվ, փողոցային շանը հատուկ առավելություններով և թերություններով օժտված մի ձագուկ էր։ Դե մեր ուրախությանը, իհարկե, չափ ու սահման չկար։ Տանը հայտնվել էր մի կերպար, որը վաղուց ցանկալի էր։ Այս կերպարին ընդամենը կես օր պետք եկավ մամայիս փայլացրած տան բոլոր փայլող անկյուններում թողնել իր հետքերը, վազել անկառավարելիորեն, ցատկոտել, ուր հնարավոր էր և հնարավոր չէր։ Բոլորին կթվա, թե մամաս հանեց այդ շունիկին մեր տանից, բայց պատմությունը մի փոքր այլ, ավելի զավեշտալի ընթացք ստացավ։ Այդ խեղճը սկսեց վայելել մեր ընտանիքի խնամքի, ուշադրության, կերակրման ամբողջ տիեզերական ծավալը։ Այդ ծավալին ամեն մեկը չի դիմանա․․․

Առաջին ժամերի ընթացքում լողացավ մի ահագին, սանրվեց, սիրվեց, գուրգուրվեց, տանը տեղադրված վառարանի տակ հատուկ ձևավորված անկյուն ստացավ, կերակրվեց․․․ Սա երջանկությունից սկսեց մեր տունն ավելի կեղտոտել ու թափթփել։

Երկրորդ օրն ավելի անտանելի էր, քանի որ մաքրել հնարավոր չէր այն արագությամբ, որով նա կեղտոտում էր տունը։ Ես ու քույրս էլ անընդհատ կերակրում էինք մեր շունիկին, իսկ նա էլ, ուտելիքին անսովոր լինելով, ագահաբար ուտում էր ամեն ինչ, ինչ տալիս էինք։ Մենք էլ, ավելի ուրախանալով, ավելի ու ավելի էինք կերակրում։ Սա վազվզում էր, մեզ սիրում, մենք ավելի էինք կերակրում։ Մեր զգացմունքների արտահայտման այդ ձևին նա միանգամից էր արձագանքում, մենք էլ ավելի էինք ոգևորվում․․․

Երրորդ օրը ճակատագրական էր․․․ Մեր մի լավ կերակրված շունիկը օրվա կեսից քնեց վառարանի տակ։ Ես ու քույրս կողքից տեղ չէինք գնում և հիացած նայում էինք նրան մի ժամ, երկու ժամ, երեք ժամ, չորս ժամ․․․ Դե, իհարկե, երրորդ ժամից սկսեցինք անհանգստանալ և բզբզել։ Մեր շունիկը չէր արձագանքում, չէր շարժվում և այդ պահին մեզ, չգիտեմ թե ինչու, թվում էր, թե չի էլ շնչում։ Սկսեցինք ավելի կտրուկ շարժել, նորից ոչ մի արձագանք․․․ Բարձրացավ, իհարկե, մի աննկարագրելի լացուկոծ։ Հայրս վերադարձավ աշխատանքից, մամաս դադարեց մաքրել տան անկյունները, բոլորը միացան համամարդկային սուգին, շունիկին շարժում ենք ու շարժում, բայց ապարդյուն․․․ Ոչ մի արձագանք․․․ Անցավ արցունքաշատ, զգացմունքային և անհասկանալի ևս մեկ  ժամ․․․ Հանկարծ այս “սրիկան” վեր թռավ, կարծես թե, ոչինչ չի էլ պատահել և սկսեց ցատկոտել նույն ակտիվությամբ և ուրախությամբ, որով առաջ էր ցատկոտում։ Առնվազն երկար չսնված և չտաքացած շունիկը, մեծածավալ սննդին, տաքությանը, ինչպես նաև մեր ընտանիքի աննկարագրելի և անկարելի սիրուն չդիմանալով, խորը քնել էր՝ գտնելով մեր խնամքից փախչելու միակ տարբերակը․․․

Մենք՝ արցունքակալած և արդեն անուժ, ծնողներս՝ մտահոգված և արդեն փոշմանած, տունը՝ կեղտոտ և թափթփված, շունիկը՝ ակտիվ և երջանիկ․․․

Մյուս օրվանից շունիկն սկսեց ապրել հորս աշխատավայրի բակում․․․

Ճիշտն ասած՝ մենք այնքան էինք լաց եղել, որ մենք էլ արդեն դեմ չէինք, տխուր էինք, բայց դեմ չէինք․․․

1990-ականների սկիզբը բոլորն են հիշում։ Հիշում են որպես մութ և ցուրտ տարիներ, անլույս, անգազ և անջուր․․․ Եթե միջին վիճակագրական եվրոպացուն 1 ժամ զրկեն էլեկտրաէներգիայից, ապա, շատ հավանական է, որ նա մշակութային այնպիսի շոկ ապրի, որից մահվան դեպք գրանցվի։ Բայց արի ու տես, որ Հայ մարդը կարող է գոյատևել առանց բոլոր հարմարությունների, ավելին՝ հենց այդ ընթացքում տանել իր գոյության ընթացքում արձանագրված սակավաթիվ հաղթանակներից ամենախրոխտը։ Այս ազգն ամեն դեպքում անբացատրելի է․ չունի լավ ապրելու մոտիվացիա, բայց գոյատևում է ոչ մարդկային պայմաններում ու չգիտի, թե ինչի համար։

Այդ նույն տարիներին ապրած ցանկացած հայ կարող է պատկերացնել, թե ինչ կնշանակեր ինքնաթիռի տոմս գնել, մանավանդ, որ տոմս ամեն տեղ չէր վաճառվում։ Հենց նույն պայմաններում ապրող իմ ընտանիքը պիտի լուծում գտներ ինձ Ռուսաստանի մի շրջանից Հայաստան հասցնելու համար, քանի որ ես յուրաքանչյուր զանգի ընթացքում կամ ասում էի, որ իրենք գան կամ իրենք գան ու ինձ տանեն։ Լիլիթն էլ միշտ հիշում է, որ անընդհատ իրեն եմ ասել, որ գա․․․

Այդ զանգ ասվածն այդքան էլ հեշտ չէր։ Հեռախոս կար միայն մեր ճաշարանում, ուր մենք գնում էինք օրական երեք անգամ, և մերոնք, ինչպես նաև մյուս երեխաների “մերոնք” պիտի հասցնեին այդ ընթացքում զանգել։ Դե բայց, իհարկե, իմ ընտանիքը գրավում էր առաջատար դիրքերն այս հարցում։ Դեկտեմբերի առաջին օրերին մերոնք ասացին, որ մոտակա օրերին մեր հարևանի տղան, ով ապրում էր Մոսկվայում, կգա իմ ետևից և կտանի։ Դե դա իմ ամենաերջանիկ օրերից մեկն էր։ Մի քանի օր անց, իրոք, այդ տղան իր ընկերոջ հետ եկավ։ Իմ իրերը նախօրոք հավաքել էինք, ինձ օգնել էին մեր գիմնազիայի ավագ սան աղջիկները շատ բարեխղճորեն և տաք հագցրել (դա էլ մեր ընտանիքի հիշողություններում կա)։ Եվ մենք մեքենայով ուղևորվեցինք Մոսկվա, այդ տղայի տուն, որտեղ ինձ մի կարգին հայկական սեղան էր սպասվում։ Կերուխումից հետո գիշերվա կեսին արդեն գնացինք օդանավակայան, որտեղ սկսվում էին իսկական արկածները։ Ես չգիտեի, թե ինչպես եմ գալու Հայաստան… Ես՝ շատ ցածրահասակ, այդ տղան՝ շատ բարձրահասակ, քայլում էինք մի դռնից մյուսը, որտեղ նա ինչ-որ հարցեր էր ճշտում, որոնք ես չէի լսում, բայց հասկանում էի, որ բարդություններ կան․․․ Այս խեղճը մի լավ տանջվեց իմ ձեռքը։ Ձեռքիցս բռնած մոտենում էր տարբեր ռուս ոստիկանների, անվտանգության աշխատողների կամ չգիտեմ նրանք այդ թվերին ինչ էին կոչվում, ինչ-որ բան էր խնդրում, որը դրանք անդրդվելի կերպով չէին անում։ Վերջապես մոտեցավ մեկին, ինձ հեռացրեց, ինչ-որ բաներ խոսեց, պայմանավորվեց ընդունված ձևերով, որից հետո դա համաձայնվեց։ Այնուհետև, իմ իրերը և ինձ փոխանցեց այդ պարոնին, ով ինձ շարունակեց ուղեկցել Մոսկվայի Վնուկովո օդանավակայանի միջանցքներով մինչև օդանավ՝ ավելի կոնկրետ օդաչուների խցիկ, որտեղ իրականում հազիվ օդաչուներն են տեղավորվում։ Ես տեղավորվեցի շտուրմանի (կներեք այս պահին հայերեն բառը չգիտեմ) աթոռին և դեռ կարգին չէի հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Այս անհասկանալի վիճակը միանգամից ստացավ իր լուծումը, երբ խցիկ մտավ օդաչուական համազգեստով մի տղամարդ (իսկ այդ համազգեստից ես շատ էի տեսել), ով ինձ լայն ժպտաց․․․ Պապայիս երկարամյա ընկերն էր և օդանավի հրամանատարն էր․․․ Գրկեց, ճշտեց սոված եմ, թե չէ, բայց մինչ այդ պատահած մյուս Հայն արդեն հասցրել էր ինձ մի չորս օրվա համար կերակրել, ու ես նստած մնացի շտուրմանի աթոռին, իսկ թե շտուրմանն ուր նստեց, ճիշտն ասած, չեմ հիշում։

Բանն այն է, որ ես պիտի թռչեի անտոմս՝ խորհրդային ժամանակներում “նապաստակ” կոչվող կարգավիճակով։ Պիտի վերադառնայի Հայաստան ինքնաթիռի հրամանատարի հովանավորությամբ, իսկ նրան ինձ պիտի ինչ-որ ձևով հասցնեին, քանի որ ինքը չէր հասցնի դուրս գալ և ինձ տանել․․․

Օդանավը թռավ՝ բերելով իր հետ մի երեխայի, ով մինչև վերջին հնարավոր ջանքը պայքարում էր իր իրական ցանկությունների համար։ Իսկ այդ օրն աննկարագրելի էր և հրաշալի, քանի որ ցանկությունը կատարվում էր։ Որոշ ժամանակ անց ինձ արդեն տարան և տեղավորեցին օդանավի հարմարավետ աթոռի՝ մի երիտասարդ զույգի կողքի։ Ես անտանելի հոգնած էի ու միանգամից քնեցի, իսկ երբ արթնացա, տեսա, որ այդ զույգը պահել էր ինձ համար ուտելիք, որի ազնվամորու ջեմն առայսօր հիշում եմ։ Ինձ ճանաչողները լավ գիտեն, որ ես ջեմ կյանքիս ընթացքում գումարային երևի 10 անգամ եմ կերել և հիմնականում հանգստյան տների նախաճաշերի ժամանակ, իսկ ազնվամորի տանել չեմ կարողանում, նույնիսկ հիվանդ ժամանակ չեմ օգտագործում․․․

Օդանավը վայրէջք կատարեց իմ Հայաստանում․․․ Օդանավն ամբողջությամբ դատարկվեց, իսկ ես մնացել էի մինչև հրամանատարը գար։ Ինձ մինչև տուն խոստացել էր տանել․․․ Մամաս հիշում է, թե ինչպես է գիշերվա կեսին մեր պատուհանից նշմարվել մեր տուն բերող փոքրիկ կամրջի վրայով անցնող կանաչ մեքենան․․․

Դե հնդկական հանդիպում չէր, քանի որ մեր ընտանիքը շատ հայկական զուսպ ընտանիք էր՝ հատկապես զգացմունքների արտահայտման տեսանկյունից։

Իհարկե, այդ օրը շատ հարցեր էին ուղղվում մի երեխայի, ով առանձնապես խոսել չէր սիրում։ Մինչև հիմա էլ առանձնապես չի սիրում և, աստված մի՛ արասցե, դրդեն խոսել այն պահին, երբ հատկապես չի ուզում։ Բայց այդ օրը խոսում էի անդադար, պատմում էի հիմար ու խելոք բաներ, պատմում էի բնությունից, երեխաներից, պարում էի ու խոսում․․․ Խոսում էի ու պատմում բաներ, որոնք հիմա աղոտ եմ հիշում, բայց որոնք կարևոր էին այդ պահին․․․ Խոսում էի ու պատմում լամպի լույսի ներքո, վառվող վառարանի ջերմացրած սենյակում, քանի որ էլեկտրաէներգիան անջատված էր, ջեռուցման հնարավորություն չկար։ Դա բնավ չէր խանգարում իմ երջանկությանը, չնայած ես եկել էի տաք և լուսավոր երկրի տաք ու լուսավոր սենյակից․․․

Եվ այդ օրվանից հասկացա, որ ոչ մի վառվող էլեկտրական լամպ և  չի փոխարինում ընտանեկան ջերմությանը և մարդու մեջ բոցավառվող լույսին․․․

Ոչ մի պայծառ ապագա չպիտի հանգցնի այսօր մարդու մեջ բոցավառվող լույսը, անկախ նրանից, թե այդ մարդը երեխա է, թե մեծահասակ։ Մարդուն ապրելու հնարավորություն է տալիս նրա ներքին լույսը, որը, ի սեր աստծո, մի՛ սպանեք հանուն երեսուն տարի հետոյի հնարավոր հաջողությունների։ Կյանքն այսօր է և այստեղ, եղե՛ք սիրելի մարդկանց հետ, նրանց կողքին, արե՛ք այն, ինչ սիրում եք, մի՛ զսպեք ցանկություններ, որոնք մի օր դրդելու են անել այն, ինչ չեք արել տարիներ շարունակ․․․ Մի՛ հանգցրեք ներքին կրակը․․․

Իմ կյանքի մի հետաքրքիր փուլ է իննամյա հասակում Ռուսատանի Նորոֆոմինսկ շրջանի մի ճամբարում մենակ անցկացրած երեք ամիսները։ Ասում են, թե մարդը կոչում է “հետաքրքիր” մի երևույթ, որը “վատ” կոչել չի ուզում, բայց վստահաբար “լավ” էլ չի համարում։

Սերժ Ջիլավյան անունով մի հարուստ և լավ Հայ որոշել էր Ռուսաստանում ստեղծել հատուկ իր ազգանունը կրող գիմնազիա, որտեղ կսովորեն հայ շնորհալի երեխաներ։ Այդ երեխաներին ընտրում էին բավական խիստ քննությունների և հարցազրույցների արդյունքում։ Տեղերը սահմանափակ էին, իհարկե։ Գիմնազիան արդեն մի տարի գործում էր, երբ մեր ընտանիքն իմացավ դրա մասին։ Եթե չեմ սխալվում, քրոջս ընկերուհու եղբայրն էր խորհուրդ տվել (իսկ հիմա արթուն մարդ չկա, որ հաստատ ճշտեմ)։ Ընդունելության բոլոր վերջնաժամկետներն անցել էին, երբ ինչ որ միջոցառման վերջում (նորմալ չեմ էլ հիշում, թե ինչ միջոցառում էր) փողոցում ինձ հետ հարցազրույց էին անցկացնում։ Իմ հարցազրույցն էապես տարբերվեց այլ երեխաների հարցազրույցներից։ Ես փողոցում՝ ծնկիս վրա տետրում ինչ-որ բաներ էի գրում և փողոցում պատմում էի հունական դիցաբանություն, որն իմ տարերքն էր այդ տարիքում, քանի որ ամբողջ օրը կարդում էի, վերընթերցում, մտածում լեգենդների և աստվածների մասին, ապրում նրանցով։ Արդյունքում՝ ինձ ընդունեցին գիմնազիա։ Ծնողներս կայուն և լավ ապագա էին ուզում ինձ համար, միանգամից ուզում էին հնարավորություն տալ լավ միջավայրում սովորելու և խելացի երեխաների հետ շփվելու։ Ես ուրախ էի այդ պահին։ Հետո տխուր էի։ Ես կասեի, որ շատ տխուր էի։ Հետո պայծառ ապագան ինձ չէր խանդավառում “առանց մամայի” ներկայի պարագայում։ Ամեն դեպքում երեխան մի քիչ չի պատկերացնում, թե ինչու է պետք տանջվել այսօր ինչ-որ լավ ապագայի համար․․․ Այսօր կասեմ, որ կուզենայի՝ դա ինձ հետ պատահած չլիներ։ Ասում են, թե ամեն ինչ մեզ տրվում է ինչ-որ բանի համար, ինչ-որ դաս սովորելու համար։ Առայսօր չեմ հասկանում կյանքիս այդ փուլի դասը։ Եվ թո՛ղ աշխարհի բոլոր փիլիսոփաները և հոգեբանները կոչեն ինչ ոչ բավարար խելացի և պարտվող տեսակ, բայց ես, իրոք, կուզենայի դա պատահած չլիներ․․․

Դե լավ, դա չի կարևորը․․․

1993-ի սեպտեմբերի 9-ին ես ու մայրիկս մեկնեցինք Մոսկվա, որտեղ մի քանի օր ապրեցինք մեր բարեկամների տանը։ Ամենադժվար տարիներն էին ամբողջ հայ ազգի, այդ թվում՝ մեր ընտանիքի համար։ Մոսկվայի կացության ընթացքում պարզորոշ հիշում եմ մի օր, երբ ես ու մամաս խանութ էինք գնացել, ու մամաս գնեց ինձ համար մի տիկնիկ ու հեքիաթների գիրք (որը աններելի կերպով մոռացա ճամբարի իմ դարակում և մինչև այսօր հիշում եմ)։

Մեր գիմնազիան տեղակայված էր նախկին մի ճամբարում, որը գտնվում էր ռուսական շատ գեղեցիկ անտառում։ Ռուսական շատ բարձր ծառերով, նրանց միջից թափանցող կիսաարևոտ երկնքով, նեղլիկ ու գրքային արահետներով, վազվզող սկյուռիկներով և ռուսական հյուղակներով անտառ էր։ Հիմա, երբ հիշում եմ, հասկանում եմ, որ արտակարգ գեղեցկություն ուներ այդ անտառը, որի արահետները մեզ տանում էին ճաշարան, ուր մենք այցելում էինք օրը երեք անգամ։ Այնուամենայնիվ, այդ ժամանակ ես ատում էի այդ ամեն ինչը, քանի որ արդյունքում մամաս էլ վերադարձավ Հայաստան ու ես մնացի մենակ։ Ապրում էինք երեխաներով և ուսուցիչներով, կիսատ-պռատ դաս էինք անում, հաց էինք ուտում, գնում էինք խաղալու, երեկոյան դիսկոտեկաներ էինք կազմակերպում, երգում, պարում, խաղում։ Ամեն ինչ ուրախ էր հիմնականում, բայց ես այնքան էի կարոտում, որ ինձ ընդհանրապես չէին երջանկացնում այդ խանդավառ զբաղմունքները։ Դրանք ընդամենը ժամանակն անցկացնելու միջոց էին։ Իսկական տոն էր, երբ երեխաներից մեկի ծնողը գալիս էր։ Հիշում եմ, երբ երեխաներից մեկի մաման եկել էր, դրամապանակից հանեց մի 10 դրամանոց թղթադրամ ու ասաց․ “Երեխանե՛ր, մենք արդեն մեր ազգային փողն ունենք”։ Այդ 10 դրամանոցը բոլորի ձեռքերով անցավ, և այսօրվա պես հիշում եմ, երբ ես կարդացի “Կենտրոնական բանկ” բառերը, որոնք ինձ այդ պահին ոչինչ չասացին։

Դե, իհարկե, մերոնք, բոլորի հետ մի բան ինձ ուղարկում էին։ Ավելին ասեմ, հերիք չի իմ մաման ինձ հետ համարյա կես ամիս մնաց, հետո էլ երկու անգամ հայրս եկավ մի քանի օրով։ Ամենաշատ այցելվող և զանգվող անձը ես էի։ Առաջին անգամ, երբ հայրս եկել էր, զուգադիպել էր մեր ճաշի ժամին, և ռուս պահակը նրան ասել էր, թե մենք արդեն ճաշարան ենք գնացել, և որ նա շենքում սպասի մեզ։ Իսկ ես հենց այդ օրը չէի գնացել ճաշելու, քանի որ պառկել, քնել էի։ Հայրս էլ ընդունարանում մի ահագին սպասել մինչև տղաներից մեկը պատահաբար շուտ եկել և ասել էր նրան, որ ես վերևում եմ։ Չնկարագրեմ իմ ուրախությունը․․․ Եվ իմ թեթևությունը, երբ նա ինձ օգնեց քամել իմ ջինսից շալվարը, որը երբեք չէի կարողանում նորմալ անել․․․

Կյանքը հետաքրքիր է իր դժվարություններով, որոնք թույլ են տալիս գնահատել լավ օրերը․․․ Միգուցե ենթագիտակցորեն մենք մեր կյանք ենք բերում այդ դժվարությունները, որ կարողանանք ինչ-որ պետքական դաս քաղել․․․ Կամ ոչ մի բան էլ չենք անում, նրանք են գալիս․․․

Ամեն դեպքում կյանքն այն է, ինչ կա․․․ Եվ այն ապրել է պետք ամբողջությամբ և հնարավոր ողջ խորությամբ․․․

Հ.Գ.Վերադարձս Հայաստան մի ամբողջ պատմվածք է, որը մի օր ևս կգրեմ․․․

Մանկությանս տարիներին իմ բոլոր քույրերն ինձ տանում էին տարբեր տեղեր, և քանի որ նրանք ինձանից ահագին մեծ էին, ես մշտապես հայտնվում էի ինձանից տարիքով բավական մեծ միջավայրում, որտեղ ինձ ուզում էին կամ կոնֆետ ուտեցնել կամ արտասանեցնել։ Կոնֆետ առանձնապես չէի սիրում, իսկ արտասանելու մի քանի հիշվող դեպքերն ինձ համար իմ մութ անցյալի բաղադրիչ են կազմում։ Ես անպայման մի անկյունում նստում էի մռայլ դեմքով և սպասում էի մինչև տուն կգնանք։ Իրականում դա արվում էր ինձ համար, որպեսզի ես չձանձրանամ տանը, բայց դե ես էլ՝ անշնորհակալս, փորձում էի հնարավորինս ավիրել ամեն ինչ արագ տուն հասնելու համար։

Մեծ քույրս՝ Մարգարիտան, աշխատում էր մեր տանը մոտ գտնվող կաթնամթերքի արտադրության բավական լավ գործարանում, և ես շատ հաճախ նրանց անձնակազմի պատվավոր հյուրն էի։ Թվում է, թե ոչ մի հետաքրքիր բան չկա երեխայի համար կաթնամթերքի գործարանում, բայց արի ու տես, որ այնտեղ կային զբաղմունքի մի շարք հետաքրքիր տեսակներ։ Խորհրդային շրջանի վերջին տարիներն էին, և գործարանում դեռ կիրառվում էին գրամեքենաներ։ Ամեն այցելության ժամանակ ես պարտադիր նստում էի քրոջս գրամեքենայի դիմաց և տպում էի ճանաչած և չճանաչած տառերս այնպիսի լրջությամբ, որ տեսնողին կթվար, թե այդ գործարանն այլ աշխատողներ չունի։ Այդ ժամանակ ավելի արագ էի տպում, քան այսօր՝ ժամանակակից ավելի զարգացած տեխնիկայի պարագայում։ Բայց այդ այցելությունների հետ կապված ամենատպավորիչ հիշողությունն այդտեղ արտադրված մեծ պաղպաղակներն էին, որոնք քրոջս գործընկերներն ինձ հյուրասիրում էին։ Ամեն դեպքում մարդը սիրում է իրեն յուրահատուկ զգալ, և սա այդ դեպքերից էր․ հասկանալ, որ դա բոլորին հասանելի չէ, և քո նկատմամբ կա հատուկ վերաբերմունք։ Այդ պաղպաղակից ավելի համեղը ես կերել եմ Մյունխենում, այն էլ, կարծում եմ, մյունխենյան օրս էր անչափ հաճելի անցել, և արդյունքում պաղպաղակն էլ էր հրաշք թվում։

Եվ իմ մանկության ամենազավեշտալի այցելություններից մեկն էլ առաջին անգամ կինոթատրոն գնալն էր: Երկրորդ քույրս՝ Լիլիթը, իր դասարանի հետ 10-րդ դասարանում պետք է գնար կինո դիտելու և, իհարկե, Լիգիան կինո այցելողների ցանկը գլխավորում էր։ Նա՝ որպես մեծ քույր ուզում է իր փոքր քրոջ կյանքը լեցուն պահել և ամեն տեղ տանել, որ հանկարծ երեխան մի բանից ետ չընկնի, անպայման տպավորվի և ուրախանա։

Այդ օրը 10-րդ դասարանն իր մնացած աշակերտներով՝ կազմ-պատրաստ, խմբավորված ընկերներով, ընկերուհիներով, իրար սիրահարվածներով, ծիծաղով և անկառավարելիությամբ, ազատության ժամանակավոր հաճույքը վայելելով և ապագայի մասին չանհանգստանալով, և մեր Լիլիթը, մի մժեղ իր պատասխանատվության տակ վերցրած և ընդհանուր խմբից հետ ընկնելով, գնում են կինոթատրոն։ Երբ մոտենում են տոմսարկղին, տոմսավաճառը նկատում է ինձ և շատ տարօրինակ հայացքով նայում Լիլիթին, բայց նա պատճառը չի հասկանում (այս մասը ես ընդհանրապես չեմ հիշում, Լիլիթի հիշողություններից է)։ Հիշում եմ պարզ, երբ բազմած էի մութ կինոթատրոնի աթոռին և նայում էի շուրջս։ Վերջապես սկսվեց ֆիլմը՝ “Փոքրիկ Վերան”, որը  խորհրդային փլուզման վերջին տարիներին նկարահանված բավական ծանր ֆիլմ է, որում առաջին անգամ ռուսական ընտանիքը ներկայացված է իր բոլոր թերություններով։ Մի երկու տարի առաջ փորձեցի նայել, հեշտ չէր և կասեի նույնիսկ հնարավոր չէր։ Բայց դա չի կարևորը։ Կարևորն այն է, որ Լիլիթը, լսելով ֆիլմի անունը մտածում է, որ ճիշտ իմ տեղն է։ Իսկ այդ ֆիլմում բավական շատ էին բաց տեսարանները, որտեղ Փոքրիկ Վերան իրեն բնավ Փոքրիկի պես չէր դրսևորում։

Եվ մի 10-15 րոպե անց Լիլիթը որոշում է, որ մենք պիտի լքենք կինոթատրոնը, քանի որ այդքան էլ հարմար չի Փոքրիկ Վերայի օրինակը փոքրիկ Լիգիայի համար կամ այդքան էլ հարմար չի լինի հետո նայել հարցեր պարունակող աչքերին, նույնիսկ, եթե այդ հարցերը բառեր չեն դառնալու։ Պարզ հիշում եմ, թե ինչպես էինք անցնում լեցուն կինոդահլիճի նստարանների միջով, և ինչպես էի ես այդ ընթացքում ուշադիր նայում էկրանին առկայծող կինոդիտման՝ այդ պահին ինձ համար վերջին կադրերին:

Փոքր ժամանակ ես բավական ինքնամփոփ և լռակյաց երեխա էի, սիրում էի խաղալ մենակ կամ կոնկրետ ինձ հաճելի մի քանի երեխայի հետ։ Իմ խաղալիքները վստահում էի միայն ընտրյալների և չէի սիրում, երբ ինձ ոչ հաճելի երեխաներ մխրճվում էին իմ կողմից կերտված մանկական տնտեսություն և խախտում այնտեղ տիրող ներդաշնակությունը։ Ինքս չէի կոտրում կամ փչացնում ինչ-որ խաղալիք, այդ պատճառով էլ ինձ համար մահվան հավասար էր տեսնել, թե ինչպես օտար և անծանոթ ինչ որ երեխա կարող էր մի կողմ շպրտել սրբություն հանդիսացող իմ որևէ տիկնիկի։ Հնարավոր է՝ հոգեբանական մի դպրոց կամ ուսմունք սա անվանի “խոզություն” տեսական ինչ-որ անհասկանալի տերմինով, բայց դրան զուգահեռ պիտի լուծում տա իմ հոգեբանական տվայտանքներին, որոնք սովորաբար հավասարակշիռ և հանդարտ երեխային հասցնում էին անզորության վերջին մակարդակի։ Պայքարում էի ամբողջ ուժով “օտարների” դեմ։ Ժամանակի ընթացքում, ընտանիքի դաստիարակչական-բացատրական դասերից հետո (դե Լիգիա ջան, դու լավ բալիկ ես, նայի՛ր՝ ինչքան խաղալիք ունես, մեկը տուր, թող տանի, մենք քեզ նորը կգնենք…), սեփական որոշմամբ ձևավորել էի հյուր երեխաների համար խաղալիքների մի տպավորիչ պաշար, որոնք տրամադրվում էին առանց տվայտանքների։ Այնուամենայնիվ, այդ պաշարում տիկնիկներ չկային… Դրանք շատ կարևոր էին զիջելու համար։

Հիմա էլ է նույնը․ չեմ զիջում ամենաթանկը, չեմ զիջում ամենակարևորը, չեմ զիջում այն կամ ում, ինչի կամ ում նկատմամբ թույլ չեմ տա ոչ պատշաճ վերաբերմունք, չեմ զիջում այն կամ ում, առանց ինչի կամ ում կմահանամ, չեմ զիջում այն, ինչ այլևս չեմ վերադարձնի…Կյանքի ամենադժվար պահերին դրսևորվում է պաշտպանական ողջ էությունս իր դրական և բացասական հետևանքներով…

Եթե զիջում եմ հեշտությամբ, ապա դա անկարևոր էր կամ անարժեք…

Մեր ամառանոցը, որտեղ ես անցկացնում էի իմ ողջ ամառային կյանքը, ոչ ստանդարտ դիզայն ուներ, ինչն անսովոր էր խորհրդային ժամանակների համար։ Հայրս և հորեղբայրս, հանդիսանալով ոչ ստանդարտ և բավական ըմբոստ Հայ անձնավորություններ, որոշել էին մեր տունը կառուցել երկրաչափական սեղանի տեսքով, քանի որ այդպես մեր տունը ճանապարհի եզրով կլիներ։ Արդյունքում, տան երկու հարկերում կա եռանկյուն ոչ փոքր երկու սենյակ, որոնք ձևավորվել են մնացած սենյակները ստանդարտ ձևավորելու արդյունքում։

Եեեեեեվ, երկրորդ հարկի եռանկյուն սենյակը տրամադրվել էր ինձ՝ որպես խաղասենյակ։ Այն վերանորոգված էր տան մնացած սենյակների նման, ձևավորված էր գեղեցիկ վարագույրով, պատուհանի գոգին կար գեղեցիկ ծաղկաման։ Ինձ համար մեծ պատիվ էր, որ ինձ վստահել էին ոչ թե տան ոչ պետքական, այլ բավական նուրբ ծաղկաման։ Սենյակում կար փոքր բազմոց և սեղան, որոնք հայրս էր պատրաստել ինձ համար, պատից կախված էին պահարաններ, որտեղ տեղադրված էր իմ ամբողջ սպասքը, փոքր մահճակալ, որտեղ կարող էի պառկել, եթե ցանկություն ունենայի (բայց դե ես շատ զբաղված էի և պառկելու ժամանակ չունեի ։)։ Սենյակի մի պատի երկայնքի գրեթե կեսով տիկնիկներիս անկողինն էր՝ իր ողջ կառուցվածքով։ Մյուս պատի տակ տեղադրված էր “կենցաղային տեխնիկան”՝ սառնարան, լվացքի մեքենա, պահարաններ…

Կար մեկ-երկու երեխա, ով տարիների կուտակած վստահություն էր վայելում և հնարավորություն ուներ օգտագործել իմ հարստությունն առանց հարցերի և թույլտվության և մուտքի իրավունք ուներ մեր ամառանոցի իմ խաղասենյակ։ Նրանք ազատորեն առանց ինձ կարող էին մուտք գործել իմ աշխարհ, խաղալ ամեն ինչով, խաղալ որքան կուզենային, խաղալ ինչպես կուզենային…

Նրանք գիտեին իմ տիկնիկների անունները, նրանք չէին խախտում իմ տիկնիկների կյանքի ներդաշնակությունը, արդյունքում՝ նաև իմ մանկական կյանքի ներդաշնակությունը…

Նոր տարին սիրել եմ միշտ՝ մանկությունից մինչև այսօր։ Մեր տանը դեկտեմբերի սկզբից Նոր տարվա պատրաստությունները սկսվում էին, ինչպես հայկական բոլոր ընտանիքներում։ Ուտելիքից հատկապես հիշում եմ մամայիս Նապոլեոնը, որը հատուկ էր և անկրկնելի։ Շատ քաղցրակեր չլինելով հանդերձ՝ սիրում էի հատկապես ամանորի համար պատրաստված Նապոլեոնը, քանի որ տոնածառի լույսերի, Նոր տարվա խորհրդի և Ձմեռ պապիկի այցելության սպասելիքների ներքո վայելած սիրելի քաղցրավենիքը երջանկության աներեր հիմք էր դառնում։ Քույրերս զարդարում էին տունն ամեն տարի նորովի, տոնածառը միշտ մեզ հետ էր՝ խորհրդային շրջանում չպատահող գերմանական խաղալիքներով։ Տրամաբանական է, իհարկե, որ, չնայած այս ամենին, ամանորյա իմ մանկական հիշողությունները կենտրոնացած են Ձմեռ պապիկի այցելությունների շուրջ։
Ձմեռ պապիկի գոյությանը հավատացել եմ գրեթե մինչև 9 տարեկան։ Հավատացել եմ մանկական ամբողջ էությամբ, հոգով և մտքով։ Նույնիսկ երկրորդ դասարանում, երբ դասարանցի մի տղա ասաց ինձ, որ Ձմեռ պապիկ չկա, ես մտքումս ինձ ասացի․ “Սա բան չի հասկանում կյանքից” և նույնիսկ չվիճեցի նրա հետ։ Հավատս չերերաց ընդհանրապես։ Դրա պատճառը, իհարկե, մերոնց անմնացորդ նվիրումն էր այդ հեքիաթի կայացմանը։
Ձմեռ պապիկի հեքիաթը մեր տանը Լիգիայի համար այսպիսինն էր․
Տարվա ընթացքում ինձ Ձմեռ պապիկին առանձնապես չէին հիշեցնում։ Իմ մանկական վարքագիծը ոչ մի առնչություն չուներ Ձմեռ պապիկի՝ ինձ այցելելու հետ։ Ճիշտ է, ես շատ լուրջ երեխա էի փոքր ժամանակ, (կասեի, ավելի լուրջ էի, քան հիմա) և մանկական իմ վարքագիծը բավական կանոնավոր էր։ Ամեն դեպքում ես գիտեի, որ Ձմեռ պապիկն ինձ այցելելու է։ Նա իմ բարձի տակ նվերներ չէր դնում, տոնածառի տակ ևս չէր թողնում, նա միշտ, ամեն տարվա դեկտեմբերի 31-ին՝ ժամը 23:55, երկար, բարձր հնչեցնում էր մեր նախկին բնակարանի զանգը, որը հենց այս պահին լսում եմ։ Եվ ես վազում էի ամբողջ բնակարանով, որպեսզի հասցնեմ տեսնել նրան, բայց միշտ չէի հասցնում, դե քանի որ նա պիտի հասցներ այլ բալիկների նվերներ հասցնել։ Վազում էի մեր մուտքի աստիճաններով վերև և ներքև նրան գտնելու համար։ Իհարկե, ինչ որ տարիքից արդեն տրամաբանական մի հարց ինձ տանջում էր, թե ուր էր կորում Ձմեռ պապիկը, եթե մենք երրորդ հարկում էինք ապրում, իսկ և՛ առաջին, և՛ չորրորդ հարկերում ինձնից փոքր բալիկներ կային։ Իսկ ես ջանասիրաբար ստուգում էի բոլոր հարկերը։ Բացի այդ չէի հասկանում՝ ինչպես էր սահնակով շրջում, եթե այդ տարի ձյուն չկար։ Հարցերի պատասխանները չստանալուց հետո (չէի էլ հարցնում առանձնապես՝ մտածելով, որ ինքս մի բան կհասկանամ), մի քիչ հիասթափված, բայց ներքին ոգևորությամբ վերադառնում էի տուն տարվա լավագույն պահը վայելելու համար՝ հատուկ գեղեցիկ փաթեթավորված նվերները պետք է բացեի։ Այդ նվերներն ավելի էի սիրում, քան ծննդյանս առթիվ ստացած նվերները։ Գիտեմ ինչու… Այդ նվերները հրաշքի տարր էին պարունակում․ Ձմեռ պապիկն ինձ չէր ճանաչում, բայց բերում էր ինձ այնքան պետքական և հաճելի նվերներ։ Տանը տիրող հեքիաթի համաձայն Ձմեռ պապիկը գիտեր, որ ես տիկնիկներ եմ սիրում և աղջկական խաղալիքներ, որ ես դրանք լավ եմ պահում, դրա համար նվերում դրանք շատ հավանական էին։ Մանդարինները և կոնֆետները պարտադիր էին, իսկ խաղալիքները ժամանում էին ճիշտ պահին և ըստ անհրաժեշտության։ Նամակ Ձմեռ պապիկին ես չէի գրում, ինձ ուղղակիորեն չէին հարցնում, թե ես ինչ կուզենայի նվեր ստանալ նրանից, բայց Ձմեռ պապիկը կռահում էր և բերում էր այն, ինչի կարիքն իմ խաղալիքային տնտեսությունը տվյալ պահին ուներ։ Հենց դա էր հրաշքը։ Դե զարմանքիս մյուս առիթն այն էր, թե որտեղից էր նա հագուստի իմ չափերն այդքան ճիշտ գտնում։ Եվ մի բան չէի հասկանում, բայց միշտ մտածում էի դրա մասին։ Եթե շրջապատում բոլորը տվյալ փուլում ֆինանսական ծանր դրության մեջ էին (մեր ընտանիքին էլ հեշտ չէր) այդ Ձմեռ պապիկը որտեղից էր գումար գտնում իմ որակյալ նվերների համար։
Հարցեր կային, որոնք պատասխաններ չունեին… այդ պահին չունեին…
Հենց հիմա հիշում եմ ինձ՝ նստած մեր նեղ միջանցքի հատակին, նվերները փաթեթավորումից հանած և շուրջս թափած վայելելիս։
Ինչ եղավ հետո՞: Հետո ոչինչ չեղավ. ես ուղղակի մեծացա…
Այդ հեքիաթն իմ այսօրվա դիմադրողականության, կյանքում դժվարությունների հաղթահարման և երջանիկ լինելու ամուր հիմքն է, որը ոչ ոք և երբեք չի կարող ինձանից խլել։ Դա իմ հիմքն է և իմ մասնիկը։ Դա իմ կարողությունն է հավատալու դրականի, լավի և բարու գոյությանը։ Դա իմ կարողությունն է հավատալու, որ հրաշքները մարդկային բարի, լավ և արդար արարքներն են…
Լինե՛նք հրաշագործ մեր սիրելիների համար ամանորյա հաճելի օրերին և միշտ…

Հայ մայրը ընդհանրապես անհասկանալի և չբացատրվող կերպար է։ Իմ մանկության հուշերից մեկը դրա վառ ապացույցն է: Մայրս, հանդիսանալով իր ընտանիքի անվարան և կատաղի նվիրյալը, ամբողջ օրը զբաղված էր չորս երեխաների և հայ ամուսնու (կարծում եմ, որ դրանով ամեն ինչ ասված է) «հաճելի» հոգսերով և տան պահպանմամբ: Առավոտը սկսվում էր ամենաուշը առավոտյան՝ ժամը վեցին, ավարտվում էր երեկոյան՝ ժամը տասին առանց պաշտոնական ընդմիջումների: Օրվա ընթացքում ես՝ տան փոքրը, իհարկե, վայելում էի մի շարք ժամանցային միջոցառումներ, որոնց ընթացքում մամաս, իր բազմահազար պարտականություններին զուգահեռ, խաղում էր ինձ հետ, տիկնիկներովս էր զբաղվում (բայց երեխայի իմ՝ մաքսիմալիստական եսասիրական չափանիշներով՝ քիչ), կարդում էր ինձ համար, ինչ-որ բաներ էր պատմում (էլի քիչ էր): Մամաս խմորեղեն հաճախ էր թխում, ուստի՝ ժամանցային մեկ այլ միջոցառում էր խմորեղենի պատրաստմանը մասնակցելը: Այդ գործընթացի հենց սկզբից ես ծնկած էի խոհանոցի սեղանի վերին գլխի աթոռին և սպասում էի խմորի և ալյուրի ինձ հասանելիք բաժնին, որպեսզի իմ նշանավոր մասնակցությունը ունենամ այդ ազգանվեր գործում: Այդ խմորի կտորը պտտվում էր իմ ձեռքերում երկար ժամանակ, ամբողջ տանը, հետո վերադառնում էր խոհանոց և անպայման պիտի թխվեր ջեռոցում: Մայրս միշտ դա թխում էր ընդհանուրից առանձին ամանով, բայց մեկ պայմանով՝ ես դա չպիտի ուտեի: Եվ ես միշտ զարմանում էի, թե ինչու իմ պատրաստածի գույնը էապես տարբերվում է մամայի թխածի գույնից: Մամայի բազմաբովանդակ օրվա վերջում, երբ նա կարճ ժամանակով փորձում էր հեռուստացույց դիտել, հազարավոր անգամներ բարձրանում էի նրա գիրկը, իջնում, հենվում ծնկներին, շատ մոտ նստում, բարձրանում բազմոցի գլխին, իջնում հատակ՝ նրա կյանքը հետաքրքիր դարձնելու մտադրություններով: Չեմ հիշում դեպք, երբ ասեր. «Հեռու մնա՛»: Այսօր, երբ ես երեխա չունեմ, ինձ թվում է, թե ես կասեի…

Երեկոյան ժամը իննից սկսվում էր նրա համար ամենասարսափելին. ես՝ փոքր ահաբեկիչս, ընդհանուր առմամբ խելոք, ընտանիքին չանհանգստացնող և չզայրացնող երեխա լինելով (դա ես չեմ ասում, քույրերիս կարող եք հարցնել), նստում էի մամային շատ մոտիկ և մոտ հինգ րոպե ինտերվալներով առանց կամակորության դրսևորման, բայց կատվի կպչուն ձագի մլավող ձայնով ցածրաձայն նվվում էի. «Մամաաա, կլինի՞ ծոցդ քնեմ»: Երևի ավելի հեշտ կլիներ, եթե ես բարձրաձայն և կռվող ձայնով դա ասեի: Մեծ հասակում ունեցած չորրորդ երեխայի ամենօրյա շանտաժիստական ցածրաձայն նվվոցները մամաս փորձում էր լուծել բանակցային եղանակով՝ «արի, մի քիչ իմ մոտ պառկի, հետո գնա քո անկողին», «արի վաղը», «ախր դու խելոք երեխա ես, այդպես ես չեմ կարողանում քնել» փաստարկներով: Հետո միջամտում էին քույրերս, փորձում էին շեղել այլ միջոցներով: Ես անդրդվելի է և հետևողական ամեն օր: Այսօր ինձ լավ ճանաչողները կարող են պատկերացնել ինձ՝ իմ ուզածից շեղելու գործընթացը: Հնարավոր է, իհարկե, բայց հեշտ պրծնել հնարավոր չէ: Չեմ շեղվում, բայց զիջում եմ: Չգիտեմ ինչու, բայց դիմացինները երկար զգում են իրենց՝ իմ նկատմամբ ունեցած բարոյական պարտքի զգացումը: Ես չեմ հիշեցնում, դիմացիններն են հիշում: Ես չեմ էլ ուզում, որ հիշեն, իրենք են հիշում: Մեղավոր չեմ, այդպիսինն եմ…

Այդ անհավասար պայքարի արդյունքում՝ պարտության օրերին ես՝ առավելագույնս դժգոհ և կորուստներով լի դեմքով, գնում էի քնելու իմ անկողնում: Նեղվում եմ, որ մամաս մինչև հիմա հիշում է իմ այդ դեմքը…

Երեխաները կլանում են իրենց մայրերի սերը և նվիրումը անհագ և անսահման, ինչքան շատ, այնքան արագ և վստահ:

Հայկական շատ ընտանիքներում մանդարինն ասոցացվում էր Նոր տարվա հետ, իսկ մեր ընտանիքում առայսօր մանդարինն առաջին հերթին Լիգիայի մասին է, այնուհետև` Նոր տարվա: Իմ և մանդարինի միջև մշտապես հատուկ կարմայական կապ է եղել, քանի որ սիրել և սիրում եմ նրան խորը զգացմունքային սիրով: Մանդարինի տեսքը` կեղևով և առանց կեղևի, բույրը, գույնը, իմաստը, բարությունը, փափկությունը աննկարագրելիորեն հաճելի է ինձ և հենց հիմա ժպտալու հիմնավոր առիթ է: Առայսօր, եթե ինչ-որ մեկը փայլող աչքերով ինձ ասում է, որ մանդարին է սիրում, ես գիտեմ, որ նա լավ մարդ է:

Հիշում եմ շատ լավ, երբ ես փոքր էի, ծնողներս գնում էին շատ քանակությամբ մանդարին, որը պահում էինք ստվարաթղթե մեծ տուփի մեջ` յուրաքանչյուր մանդարինը փաթեթավորած թերթերի առանձին կտորների մեջ: Իհարկե, այդ պատվավոր գործի իրականացմանը մասնակցում էի նաև ես: Մեծ լրջությամբ փաթաթում էի մանդարինները թերթերով և տեղավորում տուփի մեջ: Դե կարծում եմ` պարզ է, որ այդ “ծանր” աշխատանքի ընթացքում տան փոքրը, ըստ արժանվույն, վաստակում էր իր սիրելի միրգը այն քանակով, որքան հնարավոր էր տեղավորել տան փոքր մարդու մեջ: Երբ բոլոր մանդարինները փաթեթավորված էին, այդ տուփը տեղափոխվում էր դրսի պատշգամբ, որպեսզի ինձ սրբություն թվացող մանդարինները թարմ մնային ավելի երկար ժամանակով: Նույն պահից սկսած` ես ազատորեն մուտք ունեի այդ տուփ, որտեղից հանում էի մանդարինը` թերթի կտորները սովորաբար թողնելով տուփի մեջ: Տուփի մեջ թերթի դատարկ կտորները գնալով շատանում էին…

Մեր ընտանիքի մշտապես քննարկվող հումորներից մեկն այն է, թե ինչպես են քույրերս առավոտյան արթնացել և տեսել ինձ` քնած իմ մահճակալում` կողքիս պատուհանի գոգին հինգ մաքրած մանդարիններ հերթով շարած: Դե ինչի սեփական անձը երջանիկ դարձնելու վսեմ գործը վստահել մեկ այլ անձի, եթե կարելի է երեկոյան հինգ մանդարին կեղևազերծել` առավոտյան նման դրախտային միջավայրում արթնանալու և երջանկությունը մեկ վայրկյան շուտ վայելելու նպատակով: Առանց համեստության ասեմ, որ այս լավ հատկությունը մինչև հիմա պահպանվել է. երջանկության պահեր ինքս ինձ ապահովում եմ:

Չեմ հիշում, թե որ ծննդյանս օրն էր, բայց օրը շատ պարզ եմ հիշում: Ես, իհարկե, խառն էի իմ տիկնիկների հարցերով և գործերով, երբ զգացի, թե ինչպես մեր ամբողջ ընտանիքը, փսփսալով և միջանցքում վազվզելով,ինչ-որ բան է անում: Դե միանգամից հասկացա, որ նվերի նշանավոր պահն է հասունանում, բայց իմ` ի ծնե ունեցած պարանորմալ համբերատարությանը համապատասխան, զսպեցի մեծ ցանկությունս վազելու միջանցք և սպասեցի պաշտոնական հրավերի: Վերջապես մերոնք ինձ կանչեցին իբր ինչ-որ թեմայով, ես էլ, իբր չիմանալով` ինչու, գնացի միջանցք: Բոլորով միջանցքում էին, իսկ հորս ձեռքում ինչ-որ տուփ էր` կտորով ծածկված: Հորս հարցն էր. “Լիգ, քո կարծիքով ի՞նչ ենք քեզ նվիրում”: Անակնկալից հուզմունքս անասելի մեծ էր, որից ձեռքերս դողում էին, բայց պատասխանս հնչեց 200 տոկոս վստահությամբ և գրեթե ճչոցով. “Մանդարիիին”…

Ստեղծվեց մեր ընտանիքի սիրելի հումորներից մյուսը: Մերոնք մի քիչ անակնկալի եկան, ինչից ես միանգամից հասկացա, որ ես մանդարին չեմ նվեր ստանում, այնուհետև իրենք սկսեցին ուժեղ ծիծաղել, քանի որ առանձնապես մանդարինի պակաս ես չունեի, որ ծննդյանս նվեր դա ակնկալեի: Իհարկե, ինձ մի քիչ անհասկանալի էր, թե ինչպես կարելի է ծիծաղել իմ` մանդարինի նկատմամբ ունեցած խորը զգացմունքների վրա, բայց դիմադրեցի դժգոհությամբ և ոչինչ չասացի: Սպասում էի նվերին, որը չէի պատկերացնում` ինչ պիտի լինի մանդարինից լավ: Վերջապես կտորը հեռացվեց նվերի վրայից և, իրոք, ես այդ օրը մանդարին նվեր չստացա:

Իմ նվերը կանաչ և կապույտ թութակներն էին վանդակում, որոնց ես դեռ երկար սիրեցի` բազմաթիիիիվ մանդարիններ վայելելուն զուգահեռ…