Եվ Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…
Դասամիջոցի ընթացքում տարրական դպրոցի միջանցքներն, ինչպես միշտ, աղմկոտ էին, և երեխաները վազվզում էին, հրում միմյանց, բարձր ծիծաղում` չնայած ուսուցիչների` նրանց ուրախությանը խոչընդոտող բղավոցներին և դիտողություններին: Դասերի ընթացքում մանուկների մեջ կուտակված էներգիան և ակտիվությունը դուրս մղելու կարճ ակնթարթներն օգտագործվում էին հնարավորինս արդյունավետ, քանի որ նրանք միաժամանակ վազում էին, ծիծաղում, արտահայտում տվյալ պահի համար խիստ կարևոր մտքեր` ուշադրության տակ պահելով մրցակիցներին: Եվ հանկարծ տեղի ունեցավ այն, ինչ մշտապես հիասթափություն էր առաջացնում խիստ երիտասարդ սերնդի բոլոր ներկայացուցիչների մեջ: Հնչեց զանգը` ահազանգելով նրանց անազատության` դասի սկիզբը: Իհարկե, դա ոչ միայն չարգելակեց վազքի արագությունը, այլ միանգամայն հակառակը` վազորդներն ավելի արագ սկսեցին վազել` վերջնակետը հատելու մարմաջով: Ուսուցիչներին անհրաժեշտ եղավ ևս հինգ րոպե իրենց աշակերտներին ամբոխից գտնելու, սաստելու և դասարանում տեղավորելու համար, այնուհետև դպրոցի միջանցքները ամայացան` որոշակի կարճ ժամկետով հանգստանալու և նորից ապագայի հույս հանդիսացող սերնդի կողմից ոտնակոխ լինելու նպատակով:
Երրորդ Ա դասարանի միջին աշակերտը ոչնչով չէր տարբերվում միջանցքում վազող երեխաներից: Նա էլ էր վազում, բարձր ծիծաղում և հրում համադասարանցիներին: Եվ հիմա ևս, ինչպես բոլորը դպրոցում, երրորդ Ա դասարանի աշակերտները նստած էին իրենց նստարաններին` մաթեմատիկայի գանձերի ուսումնասիրության նպատակով: Այդ երեխաներին այդքան էլ չէր հետաքրքրում մաթեմատիկան, քանի որ նրանց շնչառությունը նոր էր կարգավորվել դասամիջոցյան մարաթոնից հետո: Իսկ նրանցից յուրաքանչյուրի ծնողն իր աշխատավայրում սրտատրոփ սպասում էր իր առանձնահատուկ երեխայի աշխարհալուր հաջողություններին ուսման մեջ:
Երրորդ Ա դասարանի աշակերտ Վաչեի ընտանիքը ևս շատ լուրջ ակնկալիքներ ուներ իրենց որդու ապագայի առնչությամբ: Դեմ չէին լինի հատկապես բնական գիտություններում որդու կայացմանը և դրսևորմանը, մանավանդ, որ հայրական գեներում առկա էր հակվածությունը դեպի մաթեմատիկան և ֆիզիկան: Այնուամենայնիվ, Վաչեն մանկուց դրսևորվում էր նկարչության և ձեռքի աշխատանքների բնագավառում:
Նրանց ընտանիքը շատ լուրջ էր վերաբերվում երեխայի` “ՄԱՐԴ” դառնալու բոլոր կարևոր հանգամանքներին: Դեռ շատ փոքրուց նա դաստիարակվել էր նույնիսկ փոքր քաղցրավենիքը ընտանիքի բոլոր անդամների մեջ կիսելու մոդելով (չնայած միշտ տեսնում էր, որ արդյունքում ընտանիքն ամենամեծ կտորը իրեն է զիջում): Այս մոդելը նրան խնդրահարույց էր թվում սկզբում, քանի որ ամբողջական քաղցրավենիքի նկատմամբ գայթակղությունը մեծ էր, և նա չէր հասկանում, թե ինչպես կարելի է փոքր քաղցրավենիքը կիսել ընտանիքի բոլոր անդամների մեջ և թե ինչ օգուտ բերեց պապիկին մեկ փշուր քաղցրավենիքը: Չնայած այդ ամենին` Վաչեն յուրաքանչյուր անգամ առաջարկում էր կիսել իրեն հասած ամեն ինչը…
Եվ Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…
Մաթեմատիկայի դասն էր… Ուսուցչուհին բացատրում էր բազմապատկման ինչ-որ կանոններ, հարցեր էր տալիս աշակերտներին: Ոմանք մեծ հաճույքով բղավում էին պատասխանները, ոմանք, իմանալով պատասխանները, ձեռնպահ էին մնում արտահայտվելուց, որոշներին ընդհանրապես չէին հետաքրքրում տեղի ունեցող իրադարձությունները, իսկ մի խումբն էլ կուզենար իմանալ պատասխանները, բայց չգիտեր:
…Վաչեն տվյալ պահին հիշել էր ամառանոցի պարտեզում իր կողմից հողից պատրաստված գնդիկը և մտածում էր, որ մյուս անգամ ամառանոց գնալիս այդ գնդիկը պետք է վերափոխել ինչ-որ կենդանու, որին միայն ինքն էր ճանաչում: Ժամանակ առ ժամանակ լսում էր ուսուցչուհու և համադասարանցիների արտահայտությունները, լսելիս հասկանում էր, բայց չէր մասնակցում դասին: Հանկարծ հիշեց, որ մայրիկն առավոտյան իր համար նախատեսել է սննդի պաշար (այդ օրը` հաց, պանիր, երշիկ և որ ամենագրավիչն էր` կտրտած և իր կողմից շատ սիրելի խնձոր) և այն պահեստավորել պայուսակի համապատասխան մասնաբաժնում: Դա նրանց ընտանիքում հատուկ միջոցառում էր, որի ականատեսն էր եղել Վաչեն դեռևս այն ժամանակ, երբ նրա ավագ քույրն էր դպրոց հաճախում: Հիմա մայրիկը նույնատիպ պաշար էր հատկացնում և քրոջը, և իրեն, սակայն կար մի առանձնահատուկ և տարերային տարբերություն` քրոջը երբեմն նաև փող էին հատկացնում, քանի որ նա մեծ էր, իսկ ինքը` ոչ:
Դաստիարակչական այս միջոցառումն ուղղակի չէր իրականացվում: Այն նպատակ ուներ, որքան հնարավոր է, երեխային հեռու պահել փողի հետ առնչվելու փաստից, քանի որ երեխան պետք է ունենա սեփական ձեռքբերումներ (թեկուզ հողե գնդիկի տեսքով), այլ ոչ թե մտածի դրանք գնելու մասին: Մարդու դաստիարակության տարբեր առաջնորդներ միգուցե կբանավիճեին այս մեթոդի շուրջ, սակայն տվյալ երեխայի դաստիարակության հենքերից մեկը դա էր: Եվ այդ օրը ևս նա ուներ տանից բերված ուտելիք, որին սպասում էր արդեն մոտ քսան րոպե` հիշելու պահից սկսած: Իհարկե, ավելի շատ գրավում էր խնձորի փաստը, որը շատ էր սիրում, բայց ախր ըստ “ճշմարտության” տեսության խնձորն էլ պետք է ուտեր հաց ու պանիրից հետո:
- 45*5 հավասար է ….,- հարցրեց ուսուցչուհին, և հնչեց Վաչեի կողմից երկար սպասված զանգը և արդեն ինչ կարևոր է, թե ինչի է հավասար 45*5-ը:
Երեխաները վազեցին միջանցք` վայելելու իրենց ազատ րոպեները, իսկ Վաչեն որոշեց զոհաբերել վազքի հնարավորությունը և ուտել մայրիկի դասավորած սնունդը ճիշտ հերթականությամբ: Դասարանում այդ պահին ոչ ոք չկար, ինչը նպաստեց, որ ուտելիքի ոչնչացումը մեծ ախորժակով իրականացվի: Մոտ երեք րոպե անց արդեն խնձորի վերջին կտորն էլ չկար, բայց Վաչեն գոհ էր և նույնիսկ պատրաստ էր ռուսերենի դասին: Հավաքեց սեղանից ավելորդ իրերը, դասավորեց ռուսերենի դասի համար անհրաժեշտ բոլոր պարագաները և դեռ ուներ մի քանի ազատ րոպե: Չէր ուզում դուրս գալ միջանցք, քանի որ չէր հասցնի վազվզել, բացի այդ խիստ գոհ էր իր անցկացրած նախորդ րոպեներից: Սկսեց ուշադիր նայել մորաքրոջ նվիրած գրչի վրայի պատկերներին, որոշեց դրանցից մի քանիսը նկարել երեկոյան, երբ, իհարկե, բոլոր դասերն արած կլինի: Նույնիսկ հիշեց, որ ռուսերենի դասը շատ լավ էր սովորել և որոշեց անպայման պատասխանել` առանձնանալով ընկերներից (քանի որ գիտեր, որ ռուսերեն լավ է խոսում):
Նման մտորումներն ընդհատվեցին բարակ և դողացող ձայնով: Վաչեն պտտվեց և տեսավ համադասարանցի մի աղջկա, ով ամաչկոտ հայացքով իրեն հարց էր ուղղում: Այդ հարցը ինչ-որ չափով Վաչեի համար հասկանալի դարձրեց “նույնիսկ փոքր քաղցրավենիքը ընտանիքի բոլոր անդամների մեջ կիսելու” գաղափարը և, ամենայն հավանականությամբ, փոխեց ինչ-որ բան նրա մեջ ապագայի համար ևս:
Աղջնակը հարցնում էր, ընդ որում` հարցնում էր շատ ցածր և վախեցած.
- Ուտելու ինչ-որ բան ունե՞ս:
Վաչեն հիշեց խնձորը:
Այս պահին դաստիարակության մեթոդները չխոսեցին նրա մեջ, նա ինքը կուզենար կիսել իր ուտելիքը, մասնավորապես` խնձորը, որն արդեն չկար: Մի պահ փոքր մարմնում մեծ հոգին չտեղավորվեց, տակնուվրա եղավ, ուզեց դուրս պրծնել ուտելիքի որոնման համար, բայց պետք էր ինչ-որ բան ասել.
Աղջկա հայացքն ավելի տխուր և հուսահատ դարձավ, քանի որ նա միշտ տեսնում էր Վաչեի սննդային և աղանդերային պաշարները, որոնք այսօր, ավաղ, սպառված էին: Աղջիկը մտածեց, որ ինքն ուղղակի հաջողակ չէ (աղջկական մտածելակերպ), ուսերն ակամայից վեր բարձրացան, պտտվեց դանդաղորեն և հեռացավ:
Եվ Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…
Դասի սկիզբը “ավետող” զանգը հնչեց և ռուսերենի դասը սկսվեց:
Ռուսերենի դասին ներկա Վաչեն էապես տարբերվում էր մաթեմատիկայի դասին ներկա Վաչեից: Դրանք միանգամայն տարբեր էակներ էին: Հիմա չէր էլ հիշում, որ դասը լավ էր սովորել, որ ուզում էր պատասխանել և առանձնանալ ընկերներից: Նա անընդհատ հիշում էր իր` ախորժակով կերած խնձորը և նիհարիկ աղջկա վեր բարձրացած ուսերը: Արտաքուստ դա դրսևորվում էր երեխայի անհանգստությամբ, ով չի ուզում հանգիստ նստել, անընդհատ շարժվում է և կողքերը նայում: Խնդիրը լուծում էր պահանջում. փոքր մարմինը չէր տանում իր իսկ մեծ հոգին: Մարմինը հանդուրժեց ալեկոծված հոգին մոտ տաս րոպե, այնուհետև վրա հասավ խնդրի լուծման վերաբերյալ որոշման կայացումը: Տիեզերքում քիչ է պատահում, երբ զգայական և մտածողության մակարդակներն այդքան համահունչ են գործում և արդյունքի են հանգեցնում: Աչքերը փայլեցին, սիրտն արագ բաբախեց և ձեռքը ակամայից բարձրացավ: Ուսուցչուհուն թվաց, թե դաս է ուզում պատասխանել, բայց տղան պատճառաբանեց, թե դուրս գալ է ուզում դասասենյակից: Ուսուցչուհին առանց երկար մտածելու համաձայնվեց և շարունակեց իր դասը: Նա չգիտեր, թե այդ պահին ինքն իր համաձայնությամբ ինչ արարքի է նպաստում:
Վաչեն դուրս պրծավ դասասենյակից և, օգտագործելով վազքի բնագավառում բակում, ամառանոցում և դասամիջոցների ընթացքում ձեռքբերված փորձը, հասավ դպրոցում աշխատող պապիկի աշխատասենյակը և ներխուժեց վայրենաբար: Պապիկը վախեցավ մի պահ, սակայն, լսելով թոռնիկի խնդրանքը, հանգստացավ: Առանց խորանալու սիրելի թոռնիկի խնդրանքի պատճառների մեջ (այդ պահին պապիկը չէր հիշում նրա նկատմամբ կիրառվող դաստիարակչական մեթոդների բուն էությունը և նպատակը)` կատարեց այն:
Վայրկյաններ անց Վաչեն կանգնած էր դպրոցական կաֆետերիայի դրամարկղի մոտ, որտեղ նրա հասակը չէր էլ ներում տեսնելու ցուցադրված ամեն ինչը: Նույն պահին կաֆետերիայի աշխատակիցը գորովանքով նայում էր կոլեգայի թոռնիկին` մտածելով, որ նա սոված է: Հարցրեց.
- Ի՞նչ ես ուզում, տղա՛ս:
- Կարկանդակ,- հնչեց հպարտ պատասխանը:
Միասին ընտրեցին նորաթուխ կարկանդակներից ամենամեծը և ամենագեղեցիկը, որը տեղավորեցին փաթեթի մեջ: Պապիկից ստացված փողը հպարտությամբ փոխանցեց գանձապահին, սակայն նույն պահին մտածեց, թե մայրիկը ինչ կասեր, եթե իր ձեռքում փող տեսներ: Միգուցե դժգոհ լիներ, բայց չէ որ այս պահին փողը պետք եկավ, այն էլ ինչքան (հետաքրքիր է` մայրիկը ինչու՞ փող չի սիրում): Որոշեց չասել մայրիկին այս իրադարձության մասին, հետո մտածեց, որ պապիկը կասի, հետո… ուրիշ բաներ մտածեց և որոշեց այդ պահին դրա մասին չմտածել: Նա ավելի կարևոր գործ ուներ…
Մինչև դասարան քայլեց ավելի հանգիստ, քանի որ հոգին հանդարտվել էր: Հոգին արդեն իր կարողացածն արել էր: Հասավ դասարան, կամացուկ բացեց դուռը և սահեց մինչև իր նստարանը: Դասի ավարտին քիչ էր մնացել, բայց ինքն արդեն չէր անհանգստանում:
- “Окно” пишется через “О”,- ասաց ուսուցչուհին, և աստեղային զանգը հնչեց:
Բոլոր երեխաները համախմբված դուրս վազեցին: Դասարանում մնացին երկուսը: Այս անգամ ամաչկոտ մոտեցողը Վաչեն էր, քանի որ նա չէր հասկանում, թե իր արարքը ինչպիսինն է և ինչ գնահատական կստանա աղջկա և հետո նաև մայրիկի կողմից: Մոտեցավ աղջկան և կամացուկ դիպավ ուսին: Աղջիկը պտտվեց և նրա հայացքը կրկին դարձավ տխուր: Վաչեին տեսնելով` հիշեց, որ սոված է և ուտելու ոչինչ չկա: Հարցական հայացքով շարունակում էր նայել, երբ Վաչեն տատանվելով փաթեթից հանեց աշխարհի ամենագեղեցիկ կարկանդակը:
- Սա քեզ,- կարողացավ արտաբերել դժվարությամբ:
Աղջկա հայացքն ավելի հարցական դարձավ: Չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում: Մի կողմից` արդեն համակերպվել էր իր անհաջողակ լինելու գաղափարի հետ, մյուս կողմից` իրեն դուր էր գալիս նաև հաջողակ լինելու տարբերակը (ուղղակի նա չէր կարողանում հավատալ, որ կարելի է լինել այդքան հաջողակ): Եվ, զգացմունքային տարբեր վայրիվերումների արդյունքում հարցրեց.
- Ամբո՞ղջը, թե՞ կեսը (ամենայն հավանականությամբ աղջկա ընտանիքում էլ էր հարազատների մեջ “բարիքները կիսելու” գաղափարախոսությունը տիրում):
- Ամբողջը,- հնչեց խրոխտ պատասխանը:
Աղջնակը մտածեց, որ նման բան աշխարհում միայն իր հետ կարող է պատահել (կրկին աղջկական մտածելակերպ) և վերցրեց հոգեկան պոռթկումների ծնունդ հանդիսացող կարկանդակը: “Շնորհակալությունը” բառացի չհնչեց, քանի որ այն, վերածվելով երախտագիտության և երջանկության համերաշխ միացության, արմատացել էր աղջկա հոգում և իր արտացոլումը գտել նրա մուգ մոխրագույն աչքերում:
Վաչեն չէր էլ սպասում “Շնորհակալություն” բառին, քանի որ չէր սպասում:
Նա դեռ մտածում էր, որ ավելի լավ կլիներ, եթե խնձորի վերջին կտորը պահած լիներ…
Եվ, Երկիրն ինչպես միշտ պտտվում էր իր առանցքի շուրջ նույնիսկ այդ օրը…
Հատուկ ոչինչ էլ տեղի չէր ունենում, ոչինչ լուրջ կամ կարևոր։ Ոչ ոք քաղցած և ծարավ չէր, օթևան ունեին բոլորը, ապրուստի միջոց ևս։ Շրջապատում բոլորը ողջ էին և առողջ։ Հատուկ ոչինչ էլ տեղի չէր ունենում, ոչինչ լուրջ կամ կարևոր։
Կյանքն այն է, ինչ կա 