
Ավարտե՛ք պատերազմը Ձեր անցյալի հետ



Ես Հայ եմ՝ բնության ողջ ուժով և եռանդով, Հայ լինելու առավելագույն շնորհներով և արատներով…
Դու ես որոշել…
Ես իմ ընտանիքի զավակն եմ՝ նրա գենետիկ և դաստիարակչական ամբողջ ժառանգությամբ…
Դու ես որոշել…
Ես քրիստոնյա եմ՝ առաջին քրիստոնյա երկրի զավակը և նրա փիլիսոփայության կրողն այնքան, որքան կարող է կրել Հայը…
Դու ես որոշել…
Իմ ծննդի, գոյության, աշխարհում ինձ տրված պայմանների լավ ու վատի հետ պայքարը, կարծես թե, ավարտել ենք, ընդունել եմ այն ամենը, ինչ Դու ես որոշել…
Չէի էլ պայքարում, հարցնում էի Ինձ և Քեզ, պատճառներն էի փնտրում, Ինձ հետ անկեղծ էի, Քեզ հետ՝ առավել, Ինձ խաբում էի երբեմն, Քեզ՝ հնարավոր չէր, Ինձ մոլորեցնում էի, Դու ինձ դուրս էիր բերում իմ իսկ ստեղծած լաբիրինթոսից…
Հասկացել եմ, որ Իմ և Քո արդարությունը մի փոքր տարբեր է, Իմն այս պահին է և այստեղ, Քոնը՝ ժամանակի և տարածության մեջ, Ես այսօրվա պատասխանատուն եմ, Դու՝ հավերժի, Ես միայն իմ աչքերով եմ աշխարհը տեսնում, Դու՝ բոլորի, Ես իմ հոգին էլ նորմալ չեմ ճանաչում, Դու՝ բոլորինն ես տեսնում, Իմ գործը դժվար է, Քոնը՝ անհնար…
Գիտակցել եմ, թե որքան ես իմ մեջ, որքան ես ինձ հետ, որքան չես թողնում ինքս ինձ կործանեմ…
Քո կատարելությունը և արդարությունը չեմ քննարկում, բայց դեռ հարցեր ունեմ Քեզ, որոնց պատասխանները չեմ գտնում: Կան երևույթներ, որոնց գոյությունը դեռ չեմ կարողանում տեղավորել ժամանակային և տարածական արդարության հավասարման բանաձևում… Կարող ես ինձ զգացմունքային համարել, կարող ես ինձ երիտասարդ անվանել, երբեմն նույնիսկ կոչել միամիտ և անխելք…
Չե՛մ ուզում փողի և փառքի գերիների զորքեր…
Չե՛մ ուզում քծնանքի և վախի իշխանություն…
Չե՛մ ուզում միջակություն և կեղծիք…
Չե՛մ ուզում անարգվող և տանջվող մարդիկ…
Չե՛մ ուզում երիտասարդ մահ…
Չե՛մ ուզում ազնվության պարտություն և մահ…
Չե՛մ ուզում ստորության հաղթանակ…
Չե՛մ ուզում, այո՛, չե՛մ ուզում պատերազմ և աշխարհի ոչ մի անկյունում չե՛մ ուզում …
Միգուցե տարիներ հետո այս երևույթների գոյության հետ հաշտվեմ իմաստության ճնշման տակ կամ անզորության գահ բարձրանալիս, միգուցե նույնիսկ հասկանամ, որ դրանք են Երկրի շարժիչը, արևի և լուսնի հաջորդական փոփոխության գրավականը, Մարդու զարգացման նախադրյալը, միգուցե…
Բայց կա մի բան, որի հետ մինչև մահ չեմ հաշտվելու հոգով, սրտով և մտքով… Առնվազն պայքարելու եմ, որ չհաշտվեմ…
Չե՛մ ուզում անծնող կամ քաղցած կամ տանջված կամ մահացող անմեղ երեխա՝ անկախ կրոնից, ռասայից, ազգությունից, ապրելու վայրից, սոցիալական խավից…
Չե՛մ ուզում, չե՛մ ընդունում, չե՛մ հասկանում, չեմ ընկալում… Քո կողմից ինձ տրված հնարավորությունները բավական չեն…
Այդ երևույթի գոյությունը համընդհանուր արդարության կամ հավիտենական հավասարակշռության մոդելում չեմ կարողանում հավասարակշռել արդարության և ոչ մի բաղկացուցիչի հետ: Այն հավասարության և ոչ մի մաս չի՛ կարող կազմել:
Ուզում եմ Դու ինչ-որ մի օր լրացնես հավասարության բանաձևի այդ մյուս կողմը…

Life is what it is…
It gives us whatever we escaped from, whatever we left unsolved and problematic in the past. We should overcome it anyway either we want it or not. Sometimes we try, sometimes we fail, sometimes we are disappointed, sometimes it seems impossible, sometimes we want to leave everything and run away, sometimes we lose our way and motivation.
But if you are a struggling person either you will find the way or you will build a new way.
Life is what it is…
My life gives me my challenges, your life sends your challenges to you. Both are difficult and sometimes killing for our personalities. The thing is that we shouldn’t be killed and we have to try our best to overcome those issues as soon as possible. It’s the way to feel the whole deepness and meaning of the life.
And, every person decides on his/her own how deep he/she wants to feel the life and how deep to live it. Every person lives the life his/her riskiness allows.
And no one has reached to the deepest point so each of us has that opportunity to go till that limitless end…
Life is what it is… And we don’t choose many things in it…
My life is kind of philosophical. I had everything I needed but I had lack of so important things that I couldn’t realize at that moment. I thought this lack can be filled by things I had but oops… It took time to realize it…
Now I fill this lack by small molecules earning them day by day. It’s quite difficult and sometimes almost impossible, but I am where I am with my current strength, abilities, openness, darkness, light and dark…
I can be so different, I can be so unexplained, but definitely I am the one who doesn’t leave anything unsolved at least for me. So any challenge or difficulty will be dealt till the end without fear or hesitation…
And I state from the deep heart and soul that no one or nothing can make me to surrender!!!
As they say “you may see me struggle but you never see me quit!”…
P.S. Believe me it’s the game worth to stay in. You can try to go till the end for your life or you can join my game but of course only by my agreement and by your commitment 😉
Հիշեցի, երբ առաջին անգամ ընկեր ինձ դավաճանեց․․․
Փոքր չէի, աշխատում էի արդեն բավական ժամանակ, և ասել, թե ճակատագիրն ինձ թաքցրել էր կյանքի բոլոր խնդիրներից, այդքան էլ ճիշտ չի լինի։ Արդեն հասկացրել էր իր լրջությունը, ստիպել էր մի լավ մտածել, զգալ սեփական և՛ անպարտելի հզորությունը, և՛ կատարյալ անզորությունը։ Կարճ ասած, ապրել էի արդեն մի լավ․․․ Այդ պահին առնվազն ինձ թվում էր, թե ապրել եմ․․․
Այնուամենայնիվ, պարզվեց, որ “կյանքի խնդիրների” իմ դասընթացը բավարար գիտելիք և հմտություն չէր տվել, իսկ սա միանգամայն այլ դաս էր, որն ուրիշ մեթոդներով էր պետք սերտել։
Նվիրվել էի, որքան հնարավոր էր, հավատում էի այնքան, որքան պետք չէր, արդարացնում էի ամեն քայլ և անհամար սխալներ, պաշտպանում էի բացահայտ և թաքնված վտանգներից, պաշտպանում էի՝ ինձ վնասելով։
Հավատում էի, որ ճիշտ եմ, վստահ էի, որ նա իմ պաշտպանության կարիքն ունի։ Եվ այդ հիմնարար “ընկերության” ընթացքում իմ կույր նվիրման պատճառով յուրաքանչյուր օր ես էի կորուստներ կրում, որոնք չէի էլ նկատում․․․
Դավաճանությունը մեկ օրում չի եղել․․․ Այն տևական ժամանակ իմ ներկայությամբ և այլ “ինձ շատ սիրող” մարդկանց մասնակցությամբ էր եղել, այն գաղտնի էլ չէր եղել, ուղղակի ինձ մոտ մեկ տարի էր պետք մարդկային ստի, կեղծիքի և այլ մարդու չարաշահելու իրական համը գիտակցելու և “վայելելու” համար։ Նրանք ոչ մի վատ բան չէին արել իրենց պատկերացմամբ, ամեն ինչ պարզ էր և բացահայտ։ Ես չէի մասնակցել խրախճանքին իրենց արժեքներով․․․
Ո՛չ ուղեղս, ո՛չ առավել ևս հոգիս չէին ընկալում այդ սարսափելի իրողությունը, չէին նկատում տիրող անարդարությունը, ուր մնաց, թե պայքարեին դրա դեմ։ Եթե նույնիսկ մի բան հասկացել կամ զգացել էի, հիմնավոր կերպով ինձ չէի համոզել, արդյունքում՝ չէի հավատում ինքս ինձ, կռիվ էի տալիս ինքս ինձ հետ, հարցեր էի տալիս ինձ ու ստացած պատասխաններն ուղարկում էի մութ և անհայտ ուղղությամբ․․․
Այդ պայքարը տևեց մի ահագին ժամանակ, որի ընթացքում հասցրեցի ինձ փնովել և մեղադրել․․․ Արդեն ահագին ժամանակ էր անցել, ինչ մենք նախկինի պես չէինք շփվում, իսկ ես դեռ ինձ հարցեր էի տալիս․․․ Չէի հասկանում, թե ինչու է նա հոգեպես հեռացել ինձանից․․․ Խորը իմաստ չկար, մեղավորներ՝ ևս չկային․․․ Ուղղակի իմ առաքելությունն ավարտվել էր․․․
Ինքը՞․․․ Ինքը դա դավաճանություն չէր էլ համարում, քանի որ այդ պահին նա ինձ այդքան էլ չէր կարևորում իր կյանքում։ Համարել էր, որ իմ նվիրումն իր արժեքների շնորհիվ է, համարել էր, որ դա տրված և մշտական պարգև է։ Օգտակար էր ինձ հետ ընկերություն ցուցադրելը, դա իր շնորհքն էր, իր թվացյալ պայծառ ապագային նպաստող փշուրներից մեկը, սակայն այդ փշուրն իմ հոգու մի պատառն էր՝ անշահախնդիր հատկացված մի մարդու, ով կյանքի դաս էր կրում․․․
Պայծառացումը տեղի ունեցավ վայրկենական․․․
Աշխատավայրումս՝ շատ հաճելի մարդկանց կողքին նստած, աշխատանքային օրվա ավարտին մոտ՝ ժամը 4-5-ի հատվածում, առավոտյան մի շատ պատահական մարդուց իմացած մի դրվագ հատվեց վաղուց պատահած այլ դեպքերի՝ չթողնելով տատանման և ինքնախաբեության ոչ մի հնարավորություն․․․
Պայծառացումը հաղթական չէր բնավ․․․ Այն մի փոքր այլ տեսարան էր, քան կարելի էր պատկերացնել․․․
Հաճելի գործընկերներ նույն սենյակում աշխատելիս, ականջակալներում հնչող ինչ-որ երաժշտություն, որը չեմ հիշում հիմա, բայց հաստատ չեմ սիրում, համակարգչի էկրանից առկայծող լույս՝ ընկած արդեն մոտեցող երեկոյի կիսամթում, կոկորդում քարացած վիրավորանք և այտերից անդադար հոսող անձայն արցունքներ․․․
P.S. Բարևում ենք միմյանց, հանդիպման ժամանակ նույնիսկ անտարբեր ժպտում ենք, հաց էլ կարող եմ ուտել նրա հետ․․․
Կապուչինո չեմ խմի, այն սիրում եմ սիրելի մարդկանց հետ խմել․․․
Always, always and always surround yourself with the people who believe in you more than even you!!!
Always, always and always care for the people who are important and reliable for the lifetime!!!
Always, always and always love the people who really love you!!!
Always, always and always appreciate the people who can recover and heal you from the very bottom!!!
These people are few but fortunately they exist!!!
Իմ նախնիներից և ոչ ոք չի եղել Արցախից, և ես ինչ-որ հոգեկան կապվածություն երբևէ չէի ունեցել Հայաստանի այդ տարածաշրջանի նկատմամբ։ Միշտ ինչ-որ ձգողականություն զգացել եմ դեպի Արևմտյան Հայաստան, բայց դեպի Արցախ՝ ոչ․․․ Մինչև առաջին այցելությունս․․․
Առաջին անգամ բախտ վիճակվեց (այդ արտահայտության հնարավորինս խորը իմաստով) այցելել Արցախ, երբ ես աշխատում էի ապահովագրական ընկերությունում։ Պետք է գործուղվեի Շուշի, ընդ որում՝ ես անտանելի չէի ուզում, քանի որ արդեն չորս ամիս էր, որ աշխատում էի առավոտյան 8։30-ից մինչև երեկոյան 11։00, և բավական հոգնած էի։ Եվ երբ ինձ ասացին, որ պետք է գնամ Շուշի, անելանելիության զգացողություն տիրեց, քանի որ չէի պատկերացնում, թե այդ վեց ժամվա ճանապարհն ինչպես պիտի գնամ։
Բայց բախտ էր վիճակվել, որը ես չէի գիտակցում, ինչպես չենք գիտակցում վիճակված բախտը գրեթե բոլոր դեպքերում և հնարավորինս ավիրում ենք այն․․․
Դեկտեմբեր ամիսն էր․․․ Մենք մեքենայով ճանապարհվեցինք դեպի մի հրաշագեղ, խրոխտ, ուժեղ, վեհ, ինքնատիպ վայր, որն իր հեռու գտնվելով արդեն հասկացնում է, որ արժե հասնել իրեն։
Արցախ տանող ճանապարհն էլ պատահական չէ․․․ Ամբողջ մի ժամ և կես տեսնում ես Արարատը, մտածում Արարատի մասին, հիանում նրանով, երջանկանում Հայ լինելով, տեսնում ես Արարատյան դաշտավայրի խաղողի երկար այգիները, հիշում մեր կոնյակի մասին, անցնում ես Հայի հոգին լցնող Պարույր Սևակի ծննդավայրի կողքով, անպայման հիշում նրա տողերից, հիշում անցած կամ ներկա սիրո մասին, մեղմ ժպտում ես կամ շռայլություն ես թույլ տալիս ինքդ քեզ ճնշած զգացողությունները մի պահ արթնացնել ճանապարհի թույլատրելի անգործության և մտախոհ հայացքը մեքենայից դուրս հառելու հնարավորության շնորհիվ։ Այնուհետև՝ անցնում ես Վայոց Ձորի աննման և գունավոր ժայռերի միջով, մտածում ես Հայիս լեռնեցու հոգեբանության մասին, մի պահ դառնում լեռնեցի և հաղթող, թիկունքդ ուղղվում է, շունչդ բացվում է և ձեռք ես բերում հաղթողի էություն, հասնում ես Արենի, հաճախ հայկական քաղցրավենիք, գինի կամ ինչ-որ մրգային օղի ես գնում։ Հետո Սյունիքն է․․․ Հայոց պատմության ընթացքում բոլոր պատերազմների, կոտորածների և կործանումների մշտական մասնակիցը, պայքարող ուժը, լուռ, աննկուն վկան, Հայաստանի ոգեշունչ զավակների ծննդավայրը և թաքստոցը։
Ես առաջին անգամ այդ ճանապարհն անցնում էի կիսասրտխառնոցային և դժգոհ զգացողությամբ և մի լավ սոված։ Ընթացքում զգացել եմ այն ամենը, ինչ նկարագրել եմ, բայց միաժամանակ ինձ դա հիշեցնում էր Ֆրանց Կաֆկայի “Դղյակը” ստեղծագործությունը, որի ամբողջ ընթացքում մտածում ես, թե արդյոք այդ մարդու անցած ճանապարհն արժի նրա վերջին։
Արցախ հասնելու համար ես երկու այդքան էլ կգնայի․․․
Ախր Սյունիքով չի ավարտվում ճանապարհը։ Գորիսը շրջանցող կամուրջով անցնում ես դեպի “Ստեփանակերտ” ցուցանակը, և հենց այդ պահին ինչ-որ աղոտ հույս է առկայծում, թե հասնում ես, բայց չէէէէ․ դրանից հետո սկսվում են գրեթե ժամ ու կես երկարությամբ ոլորաններ, որոնց ընթացքում շատ մեծ հավանականությամբ կիսասրտխառնոցային զգացողությունը հասնում է իր տրամաբանական ավարտին։
Այս ոլորանների ընթացքում արդեն աչքերս ավելի լայն բացվեցին, քանի որ հոգիս էր բացվել ու ավելի շատ էր ուզում ընկալել։ Ձմեռ էր, և այդ լեռները թվում էր, թե սովորական մերկ ու ձանձրալի լեռներ էին, բայց աչք կտրել չէր լինում։ Ուզում էի իջնել մեքենայից, իջնել այդ ձորերը, բարձրանալ այդ լեռները, դիպչել նրանց, զգալ նրանց, հարցնել ինչ-որ բան, և վստահ էի, որ պատասխան կստանամ մեղմ քամու, մանրիկ անձրևի կամ խրոխտ ամպրոպի տեսքով։ Այդ լեռները տեսել էին այն, ինչ հնարավոր չէր, տարել էին այնպիսի մարդկանց, ովքեր գերբնական ուժ ունեին, սատարել էին հերոսներին, այնպես, ինչպես կարողացել էին, նրանց մեջ էր այդ հերոսների արյունը և ուժը։ Դրանով էլ նրանք իմաստուն էին և զորեղ։ Այդ լեռները վկան են ոգու հզորության, նրանք վստահ են, որ զենքն ու մարդկանց քանակը ոչինչ է, եթե մարդկանց մի խումբ գիտի, թե ինչ է ուզում և վստահ է, որ իր ուզածը ճիշտ է ու բարոյական։
Հոգիս տակնուվրա էր լինում, քանի որ նոր էի գիտակցում, թե ինչ ասել է “Արցախ”։
Այն իմ մի մասն էր դարձել այլևս և չէր լքելու իմ էությունը երբեք։ Եվ ամեն անգամ, երբ ինչ-որ մեկը գնում է Արցախ, զգում եմ այդ անկառավարելի մղումը գնալ նորից, գնալ մեկ անգամ ևս, տեսնել ու զգալ այն․․․
Հասանք Շուշի անտանելի սոված (ես այդքան սոված կյանքումս չեմ եղել)․․․ Կիսավեր, բայց գեղեցիկ եվրոպական ոճ հիշեցնող շենքերով, երեկոյան մութ, բայց ներքին լույսով լեցուն, նուրբ և խաղաղ մի քաղաք է Շուշին։ Սիրել եմ շատ, սիրում եմ այսօր էլ, կսիրեմ միշտ։
Շուշիում ես պետք է մնայի մեր բանկի հանգստյան տանը, հասել էինք ուշ երեկոյան, և ես չէի պատկերացնում, թե որտեղ պետք է հաց ուտեի, քանի որ մութ էր և ինձ համար անծանոթ։ Մտածում էի, թե տանից ինչու բան չեմ վերցրել։ Ինձ տեղավորեցին մեր հաճելի սենյակներից մեկում, և ես դեռ չէի հասցրել իրերս գետնին դնել, երբ սենյակի դուռը թակեց մեր բանկի խոհարար Գայանեն, ով լայն ժպտացող դեմքով ասաց, որ իրենք ինձ սպասում էին և ներքևում ինձ համար հաց են դնում․․․ Ես, կուտակային հոգնած, սոված, մի քիչ խեղճացած, մի քիչ մտախոհ, շաաաատ ոգեշնչված, զգացի, որ կոկորդս խեղդում է ինչ-որ վեհության, երախտիքի, կատարելության, հուզմունքի, մի փոքր էլ անսպասելիության զգացողությունների համախումբ։
Ես չգիտեի, որ Արցախում ինձ սպասում են և որ Արցախում սոված մնալն էլ հեշտ գործ չի․․․Կյանքումս այդքան համեղ խաշլամա չեմ կերել․․․Խաշլամա չեմ էլ սիրում, ճիշտն ասած․․․ Դրանից հետո գնացել եմ արդեն առանց վարանելու, ֆիզիկապես ճանապարհին վատ զգալով, սակայն հոգեկան ուժգին մղումով․․․
Արցախում մեզ սպասում են, Արցախը մեր հայրենասիրության վերածննդի վայրն է, Արցախը մեր հաղթանակի միակ վկան է, Արցախը մենք ենք, Արցախի լռության մեջ անսահման խորհուրդ կա, որն ամեն Հայ պիտի զգա․․․
Գնացե՛ք և չե՛ք զղջա, մի քիչ կտխրեք, բայց տխրելն է մարդուն Մարդ դարձնում․․․ Մի վախեցեք մի փոքր տխրելուց, քանի որ Արցախից այնպիսի հզոր զգացողությամբ կվերադառնաք, որ կբավականացնի մի տարի մոտիվացված ապրելու և աշխատելու համար․․․
Գնացե՛ք Արցախ․․․ Այնտեղ մեզ սպասում են․․․

Love is…
When you do something to make him/her to smile…
When you don’t do anything to harm his/her mood…
When you do your best to understand what he/she thinks…
When you feel what he/she feels…
When you know what he/she didn’t say…
When you do what he/she wants but doesn’t say…
When you start to cook when during all your life you hated cooking…
When you don’t want to push him/her to anything…
When you think that his/her eyes are exceptional…
When you see the deepness of his/her soul…
When you know his/her favorite coffee and when he/she wants it…
When you are able to let him/her to go if he/she wants it…
When you do want to see him/her happy…
The other things such as jealousy, ownership and fighting are just the explanation of the absence of Love…
Միջին վիճակագրական հայի պատկերացմամբ “երկիր” է այն երկիրը, որտեղ հնարավորինս քիչ աշխատանքի դիմաց տալիս են աննորմալ շատ փող, որով հնարավոր կլինի գնել շքեղ առանձնատուն, հարևանի մեքենայից մեծ մեքենա, երեխաները լավագույն հեռախոսները և հագուստները կունենան, քիչ կսովորեն, որ հանկարծ չհոգնեն, իրենք անպայման ինչ-որ մեկին խաբելու հնարավորություն կունենան․․․ Բացի այդ երկիրը պետք է ապահովված լինի լավագույն տրանսպորտային ենթակառուցվածքով, խանութներով, սրճարաններով, ակումբներով և ծովափերով, և այդ ամեն ինչը նույն հայի համար պետք է անվճար լինի։ Նաև երկիրը պետք է ունենա բարձր տնտեսական աճ, որի իմաստը 10 տոկոս մարդ է հասկանում, երկրում լինի դեմոկրատիա, որի դրական իմաստն էլ ես չեմ հասկանում (ինչու պետք է կողքիս երեքը ճիշտ մտածեն, այն էլ ինձ վերաբերող հարցերի մասին), երկիրը պետք է լինի սոցիալական, որի իմաստը կրկին չի ընկալվել (սոցիալական երկրում մարդկանց վճարած հարկերը իրենց ստացած աշխատավարձից շատ են), երկրի ընդերքից անպայման պիտի նավթ ժայթքի կամ գոնե ոսկի արդյունահանվի, միաժամանակ ծառերը պիտի չկտրվեն, թուղթը պիտի խնայվի, փողը պիտի բաժանվի և լավ կլինի, որ տուն բերեն, թե չէ, հերթ կանգնելու ժամանակ չկա․․․ Ի լրումն տնտեսական հրաշքների առկա են սոցիալ-մշակութային պահանջներ, ինչպիսիք են՝ աղջիկը՝ հեզ, տղան՝ աչքաբաց, “ընտանիքում տղան է հենասյունը”, “տղա երեխային սա կարելի է, աղջկան՝ ոչ”, կինը կարող է շատ փող աշխատել, բայց պիտի իր տեղն անպայման ճանաչի, տղամարդը կարող է քիչ վաստակել, բայց վերջին խոսքն իրենն է, տղամարդը կարող է ձայն բարձացնել կնոջ վրա, կնոջը՝ վայել չէ․․․ Այս բոլոր “պետք է”-ները ձևավորվել են մեր եվրոպական-թուրքական-պարսկական-արաբական-ասիական քաղաքակրթությունների մեծ ազդեցության հետևանքով՝ արդյունքում սպանելով դրական ողջ հայկականը․․․
Չեմ ժխտում, որ վերոնշյալ անիմաստ սկզբունքներից որոշներն իմ մտածողության մեջ էլ կային, մինչև Եվրոպա կատարած իմ այցելությունները․․․ Ընդ որում՝ արմատական փոփոխություն առաջին անգամ տեղի չի ունեցել, երբ երկու և կես ամիս, կատարյալ երջանկություն վայելելով, թափառում էի եվրոպական տարբեր քաղաքներում և ըմբոշխնում էի եվրոպական մաքուր, չաղտոտված օդը, հիանում էի ճարտարապետական հզոր արժեքներով, օգտվում էի տրանսպորտային զարգացած միջոցներից, այցելում էի թանգարաններ, որոնք երազանքներ էին նախկինում և վերջապես վայելում էի իմ սիրելի կապուչինոն մենակ կյանքի, անծանոթ մարդկանց անցուդարձի, անտարբերության, սեփական մտքերի կատարյալ ազատության և հաճելի տեսարանների կիզակետում։
Ես դեռ մտածում էի, թե գեղեցիկ շենքերն են որոշում երկրի զարգացած լինելը․․․
Երկրորդ անգամն էլ բան չփոխեց, չնայած տեսա, թե ինչ է մայրամուտը ծովի վրա, իսկ այդ դրվագն անմոռանալի է և մեխված է հիշողությանս մեջ․․․ Ավելի ճիշտ սխալ փոխեց․ ամրապնդվեց այն գաղափարը, որ մենք զարգացած չենք, քանի որ ծով չունենք, և դյումայական նավերը տախտակամածին ապրանք չեն մոտեցնում․․․ կամ մեր սիրելի մարդու հետ ծովափին թափառելու և սիրո խոստովանություն անելու հնարավորություն չունենք․․․
Մարդկանց կյանքում քիչ է լինում, երբ զգում են, որ կտրուկ փոփոխություն տեղի ունեցավ նրանց մարդ տեսակում։ Պարզորոշ հիշում եմ այն օրը, երբ ես գիտակցեցի, թե որն է ինձ համար զարգացած երկիրը և ինչու։ Հիշում եմ, թե ոնց զարմացա, որ նախկինում այդքան սահմանափակ էի մտածել․․․
Գործուղման էի Հելսինկիում, որը, կարող եմ ասել, իմ ամենաչսիրած եվրոպական քաղաքն է։ Խորին ներողություն եմ խնդրում բոլոր այն մարդկանցից, ովքեր սիրում են այս քաղաքը, քանի որ հոգիս տակնուվրա է լինում, երբ ինչ որ մեկն ասում է, թե Փարիզը չի սիրում․․․ Բուն գործուղումս շատ արդյունավետ և լավն էր և ունեի շատ քիչ ազատ ժամանակ։ Իհարկե, ազատ ժամանակս ծախսվեց քաղաքում թափառելու վրա․․․ Իմ հաջողակ ճակատագիրը նախատեսել էր արևոտ, տաք օր մռայլ և ամպամած Հելսինկիում, և ես, քաղաքի շունչը որոնող անտարբեր էակի պես, զբոսնում էի։
Փոփոխությունս եղել է շոկային, վայրկենական և միանգամից։ Սա այն քաղաքն էր, որտեղ ես տեսա ամենամեծ քանակով մտավոր հիվանդ մարդկանց փողոցներում իրենց հարազատների հետ։ Օրն արևոտ էր, և նրանց հարազատները նրանց բերել էին զբոսանքի՝ ոմանք բացահայտ կոլեկտիվով գործ էին քննարկում, որոշներն ընտանիքով էին, որոշները՝ ընկերների հետ․․․Տարբեր տարիքների հարազատներ էին և տարբեր տարիքի հիվանդներ՝ 0-ից 100 միջակայքում․․․
Ոչ ոք չէր ամաչում և չէր վախենում․․․ Ոչ ոք տարօրինակ, չտես հայացք չէր նետում այդ մարդկանց վրա, բացի ինձանից․․․ Որքան էլ իմ ընտանիքի դաստիարակությունն այդ հարցում հնարավորինս եվրոպական է եղել, իսկ իրոք եղել է, ես էլ միջին վիճակագրական հայի նման չտես էի և չէի տեսել այդ քանակի մտավոր հիվանդ մարդ․․․ Գլխիս կաթվածային պայծառացումը հիշում եմ, երբ տեսա կոլեկտիվի կողքին նստած մոտ 20 ամյա ամբողջությամբ անօգնական հիվանդ տղայի, որի բավական երիտասարդ մայրը կոլեկտիվի քննարկումն ամենայն վստահությամբ ընդհատեց և սրբեց տղայի բերանը․․․ Նա ինքնավստահ էր իր և իր շրջապատի մտածողության շնորհիվ, քանի որ նրա ոչ մի կոլեգա դա տարօրինակ չէր համարում, ընդհակառակը՝ նրանք կքարկոծեին իրենց գործընկերուհուն տղային նման արևային օր չպարգևելու համար․․․
Չեմ ուզում գեղարվեստորեն նկարագրել սրա հայկական տարբերակը, քանի որ չեմ ուզում փչացնել Ձեր երեկոն և, բացի այդ, դուք էլ ինձանից լավ գիտեք այդ ամեն ինչը․․․
Ես այդ օրը հասկացա, որ ոչ թե Հայաստանում չկան այսքան մտավոր հիվանդ մարդիկ, այլ նրանք ուղղակի թաքնված են յոթ դարպասի ետևում, բոլորի աչքից և հիշողությունից հեռու։ Ավելին, նրանց քույր և եղբայրների հետ սիրելու դեպքում էլ չեն ամուսնանում․․․
Զարգացած է այն երկիրը, որն ունի զարգացած հասարակություն․․․ “Երկիր” է այն երկիրը, որն ունի կայացած անհատներ, ովքեր չեն վախենում և չեն ամաչում բնության կողմից իրենց բաժին հասած դժվարություններից․․․ Իսկ շենք-շինությունը և տնտեսական աճերը նման հասարակության համար ընդհանրապես խնդիր չեն․․․
P.S. Իզուր չէ, որ Սկանդինավյան երկրները տնտեսապես էլ են ամենազարգացածների ցանկում․․․
Ցավ կա, որ կոկորդում է ծանրանում․․․ Ասում են, թե դա վիրավորանքի դրսևորում է․․․
Ցավ կա, որ սիրտն է ծանրացնում․․․ Ասում են, թե զգացմունքներն են այդպես ազդում․․․
Ցավ կա, որ ոտքերն է թուլացնում․․․ Երևի անուժության զգացումն է․․․
Եվ երբ երկարատև “ուժեղ” կամ հիմար լինելու արդյունքում դրանցից որոշները կամ բոլորը միասին թույլ չենք տալիս դրսևորվել, տիտանական ցավ է քարանում կրծքավանդակի միջին հատվածում և շնչել չի թողնում, շարժվել չի թողնում, սիրել չի թողնում, ապրել չի թողնում․․․